निमारोमा किरो

 

हामीले दैनिक खाँदै आएका फलहरुमध्ये निमारो फल सम्भवत: सबैभन्दा अनौठो फल हो। किनभने, यो फलले आफू एक वयस्क फल बन्नुभन्दा अगाडि (पाक्ने बेलासम्म भन्या) र खासमा बन्नैका लागि किरा ‘खाएको’ हुन्छ। सुनेर अचम्म लाग्ला तर हरेक वर्ष निमारोले यही गर्ने गर्दछ। यसको अर्थ के हामीले पनि निमारो खाँदा किरा खान्छौँ त भन्ने प्रश्न उठ्ला। उत्तर यो लेखमा।

 

निमारो मध्य-उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने एउटा रुख (र फल) को नाम हो। मझौलो कद र बाटुला पात हुने यो रुखको पात स्याउलाका रुपमा प्रयोग हुन्छ। भन्न त ठाउँअनुसार तिमिलो पनि भन्दा रहेछन तर मेरो व्यक्तिगत अनुसन्धान (गुगल सर्च भनेर बुझ्नुस् हाहा) बाट निम्नानुसार वर्गीकरण गरिएको फेला पारेँ:

  • निमारो भनेको Ficus auriculata (Roxburgh fig) हो।
  • तिमिलो चैँ Ficus sarmentosa भनेर भेटिए पनि अर्को फल ‘बेडुलो’ को पनि वैज्ञानिक नाम यही भेटेँ। थाहा हुनेले भन्नुहोला, सच्याउनेछु।
  • र खनियो चैँ Ficus semicordata

यो अर्थमा, तीनै फलहरु एउटै genus का हुन तर species (प्रजातिहरु) चाहिँ फरक। मेरो विचारमा निमारोले किरा खाएझैँ अरु २ ले पनि किरा खान्छन। तर आज निमारोमा मात्र केन्द्रित भएर यो लेख्दैछु।

(एक्स्ट्रा फन फ्याक्टः पीपल रुख, जुन जुज्दाइको व्यक्तिगत फेब्रेट रुख हो, यसको वैज्ञानिक नाम चाहिँ Ficus religiosa हो।)

Ficus genus मा ७५० भन्दा बढी प्रजातिका विरुवाहरु पाइने रहेछन, जुन सबै किराबाट नै pollinated (सेचित) हुने रहेछन {१}। यी किराहरुलाई अंग्रेजीमा fig wasp (Hymenoptera Chalcidoidea) भनिन्छ र परागसेचन गराउने wasp Agaonidae परिवारबाट आउने रहेछन। Wasp लाई नेपालीमा हामी बारुला भनेर बुझ्दछौँ तर यी wasp हामीले देख्दै आएका पहेँला-खैरा बारुलाभन्दा फरक हुने रहेछन। यी किराहरु किन निमारोमा छिर्दछन, र कसरी निमारोबाट ‘खाइन्छन’? – यो रोचक प्रक्रिया सारांशमाः

निमारो फल सबैतिरबाट छाला/बोक्राले घेरिए पनि फेदमा (भेट्नुको १८० डिग्री अर्कोपट्टि) सानो प्वाल हुन्छ। यो प्वालबाट पोथी wasp छिर्दछिन् र भित्र रहेका सयौँ-हजारौँ फूलहरु भएको ठाउँमा पुग्दछिन्। सयौँ-हजारौँ फूलहरु भित्र हुन्छन भन्नुको अर्थ यो हो कि यो एक multiple फल हो – strawberry, काफल, किम्बू, भुइँकटहर आदि जस्तै धेरै inflorescence हरु जम्मा भएर बनेको एक संयुक्त फल। पोथी wasp फलभित्र किन छिरिन् त भन्ने जिज्ञासा उठ्ला। कारण coevolution हो। जसरी हामी देख्दछौँ, तोरीको फूलले बनाउने nectar लिन माहुरी फूलमा बस्दछ र एक फूलबाट अर्को फूलमा पराग बाँड्दछ, उसरी नै fig जातिका रुखहरु र यी wasp हरुबीच coevolution मार्फत लेनादेनाको सम्बन्ध रहिआएको करोडौँ वर्षहरु भैसके। वैज्ञानिकहरुको अनुमान यो छ कि fig-fig wasp बीचको mutualistic सम्बन्ध रहिआएको साँढे सात करोड वर्ष भैसकेको छ {२}। र अवशेषहरुमा भेटिएको तथ्यबाट यी २ बीच हुने परागसेचन घटीमा पनि ३ करोड वर्ष भैसकेको अनुमान गरिएको छ {३}। किराले फल भित्र आफ्ना अण्डा कोरलेर थप किरा बनाउने गुँड पाउँदछ भने फलले पराग सेचन गरिदिने कामदार पाउँदछ। प्रकृतिका नियम सहज छन नि। तँ मेरो जीन जोगाउन सहयोग गर्, म तेरो जीन जोगाउन मद्दत गरिदिन्छु। 🙂

भन्दै थिएँ – यो किराको पोथी फलभित्र जान्छिन्, आफ्ना फुलहरु फलभित्रै पार्दछिन्, र अन्त्यमा प्राण त्याग्दछिन्। प्राण त्याग्ने रहर त नहोला, तर हुने के रहेछ भने यिनी भित्र जाँदा दूलोका भित्ताहरुसँग घर्षण भएर पखेँटा र एन्टेना आंशिक रुपमा नष्ट हुने रहेछन्। यसकारण, पछि बाहिरी संसारमा निस्किन सके पनि बाँच्न गाह्रो हुने भएकाले होला, बरु आफू बाँचेको १-१ सेकेण्डको महत्व राखी सकेजति फुल भित्रै पारेर आफ्ना जीन जोगाई प्राण त्याग्नु नै जाती। भित्रै ज्यान त्याग्ने किराको शरीर कतियप अवस्थामा फलभित्रै गलिसकेको हुन्छ। तर सग्लो नगलेको किराको शरीर पनि प्रशस्तै भेटिन्छन्। यसरी निमारोले किरा ‘खान्छ’। अनि फलभित्र किरा भेटेकैले घीन लागेर जुज्दाइले निमारो खान छोड्या हो। निमारोभन्दा निमारो खाने खसीको म्यासु नै धेरै मीठो हेर्नुस्।

दिमाग अलि चाँडो चल्नेले सोच्ला – किराले फलभित्र फुल पार्ने हो भने त भित्र किरैकिरा हुनुपर्ने हैन र? अनि, भित्र फुल पारेपछि निमारो फल हुर्कनलाई गाँस र वासमा समस्या पर्दैन?

यी प्रश्नहरु जायज हुन्। खासमा यी २ प्रश्नहरुकै उत्तरमा लुकेका छन माथि भनेको रोचक प्रक्रिया।

जब पोथी wasp ले फलभित्र फुल पार्दछिन्, तब उनले सबै फूलमा फुल पार्न सक्दिनन्। कुनै फलमा २-४ पोथी छिरे भने बेग्लै कुरा, नत्र एउटा फलभित्र हुने सबै फूलहरुमा फुल पारी भ्याउन एउटा पोथीलाई गाह्रै रहेछ। त्यसमाथि, फूल पार्ने अंग, जसलाई ovipositor भनिन्छ, त्यसको लम्बाइले पनि कहाँ र कति फुल पार्ने भन्ने संख्या निर्धारण गर्ने रहेछ {४}। पोथीले आफ्नो ovipositor फूलको style मार्फत छिराई तल ovary मा पुर्‍याएपछि मात्र फुल पार्ने रहिछन्। यहाँनिर fig को द्विविधा बुझ्नुपर्ने हुन्छ। द्विविधा के त भने, पोथीले बोकेर ल्याउने पराग पनि ovary मा पुर्‍याउनु परेको छ, आफ्ना बीऊ बनाउनका लागि। तर ovary मा किरालाई पराग पुर्‍याउँदा पोथीले आफ्ना फुल पनि त्यहीँ पारिदिन्छिन्, जसले भविष्यमा गाह्रो पर्छ। किनभने किराले आफ्ना भएभरका सबै ovary मा फुल पारिन् भने आफ्ना बीऊ चाहिँ कहाँ हुर्काउने नि? Wasp का फुल पछि बढ्दै जाँदा आफ्ना ovary का साथसाथै त्यहाँ हुर्किरहेका बीऊ नाश हुने भए। अब गर्ने के त??

 

Fig लाटो छैन। खासमा कुनै पनि रुख र विरुवा लाटा छैनन्। मैले पहिलेदेखि नै (अरु लेखहरुमा) भन्दै आएको छु कि पृथ्वीमा सबैभन्दा लामो समयदेखि बाँच्दै आएका जीवहरुमा रुख-विरुवाहरु पनि पर्दछन, जसको कारण यो हो कि यिनीहरु सबै प्राणीहरुभन्दा चलाख हुन्छन। पुष्टिको लागि निमारोमै फर्कौँ। माथिको समस्याको सजिलो हलका लागि fig ले कुटिल चाल चलिदिएको छ। त्यो के हो त भन्दा, आफ्ना फूलका style का लम्बाइ बराबर बनाइदिएन निमारोले। लम्बाइ बराबर नपारिदिएपछि छोटो ovipositor हुने पोथीले प्रायजसो छोटै style भएका फूल छान्न बाध्य भइन्। लामा style भएका फूल छानेर आफ्नो ovipositor घुसाइन् भने त्यो प्रयास व्यर्थ हुनेछ किनभने ovipositor ovary सम्म पुर्‍याउन सक्दिनन्, र फुल पार्न पनि सक्दिनन्। आफूसँग सीमित समय मात्र भएको हुनाले पोथीले छोटा style भएका फूल मात्र छान्दछिन् जसकारण सबै फूल नभ्याउने रहिछन् र यसरी फलभित्र wasp का फुलैफुल नहुने रहेछन्। लामा ovipositor हुनेले अलि धेरै फूलहरुभित्र फुल पार्दछिन, तर सबैमा पार्ने चाहिँ गाह्रो हुने रहेछ समय पर्याप्त नहुनाले। जति ovary मा wasp का फुल पारिए, ती फूलहरुमा चाहिँ किरै हुर्कने भए। तर multiple फलमा केही फूलहरु तिलाञ्जलि दिँदा wasp पनि वर्षेनी आइरहन्छ र आफ्नो पनि बीऊ राम्रोसँग हुर्कन्छ भने, अलिकति बलिदान दिएको राम्रै हो। Coevolution को आधारभूत नियम पनि यही नै त हो।

तर, तेत्राविधि फुल भित्र पारिने हो भने निमारोको फल खोल्दा किरैकिरा किन भेटिन्नन् त? किनभने फूल पाक्नुअघि नै ती किराहरु फलबाट बाहिरिन्छन। तर सबै हैन। पहिला त, कुनै नहुर्केका अण्डा छन भने ती ovary मै रहिरहन्छन।  अनि दोश्रो, ovary बाट किराहरु बाहिर निस्किन्छन तर फलभित्रै भालेले पोथी खोजेर मस्त ‘कार्यक्रम’ गर्दछन। मतलब, निमारोको फल फलमात्र नभएर यौनक्रीडाको जल्दोबल्दो स्थान पनि हो। कार्यक्रमका सबै चरणहरु सफलतापूर्वक सकिएपछि र अर्को एक पुस्ताको लागि जीन जोगिने सम्भावना बढाएपछि भालेहरुले पोथीहरुलाई बाहिर निकाल्नका लागि फलमा प्वाल पार्न थाल्दछन। पोथी त लगभग सबै बाहिरिने रहेछन, र साथसाथै केही भालेहरु पनि। बाहिरिन नसक्ने किराहरु भने भित्रै रहन्छन र फल खोल्दा भेटिन्छन।

त्यसैले, निमारो खाँदा ध्यान दिउँ। किराको वीर्य तथा खुद किरै खानबाट आफू बचौँ र अरुलाई पनि बचाऔँ। 😉

(यो पनि भन्न चाहन्छु कि मैले यो प्रक्रिया सरलीकृत गर्दा धेरै कुरा छुटेका छन।)

 

References

{१} – Wang, G., Chen, J., Li, Z. B., Zhang, F. P., & Yang, D. R. (2014). Has pollination mode shaped the evolution of Ficus pollen? PLoS ONE, 9(1), E86231. doi 10.1371/journal.pone.0086231

{२} – Cruaud A, Rønsted N, Chantarasuwan B, Chou LS, Clement WL, et al. (2012) An extreme case of plant-insect co-diversification: figs and fig-pollinating wasps. Syst Biol 61: 1029–1047

{३} – Compton SG, Ball AD, Collinson ME, Hayes P, Rasnitsyn AP, et al. (2010) Ancient fig wasps indicate at least 34 Myr of stasis in their mutualism with fig trees. Biol Lett 6: 838–842

{४} – Nefdt RJC, Compton SG (1996) Regulation of seed and pollinator production in the fig fig wasp mutualism. J Anim Ecol 65: 170–182

 

 

काठमाडौँवासी पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ जित्न चाहनु पछाडि धेरैका धेरै बतासे सिद्धान्तहरु सुन्न पाइन्छ। कोही भन्छन उनले नेपाल राज्यलाई एक ढिका पार्न यसो गरेका हुन्। अरु भन्छन क्षत्रीय रगत उम्लेर के गरुँ के गरुँ भएर वरपरका सबै राज्य जित्न निस्केका हुन्। कोही त के पनि भन्छन भने यी ठेट पहाडका तागाधारी पुरुष भएकाले उपत्यकामा जनजाति राजाहरुले मोजमस्ती गरेर बसेको देख्न नसकी डाढले नै युद्ध गरेका हुन्। अब ल्वाँदहरुको मुख त थुन्न सकिन्न तर खास कारण भने अर्कै रहेछ। हालसालै प्रकाशमा आएको alternate reality मा आधारित उनको कान्तिपुर विजयबारे मेरा तुच्छ शब्दहरु यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु।

xxx

ससुराले फेरि पनि स्वास्नी घर लान दिएनन्। लौ फसाद।

जुँगाको रेखी आधा हो आधा हैन हुँदै बिहे गरेका थिए गोरखाका युवराज पृथ्वीले, जो डाँडाघरे पिर्थि भनेर दौँतरीमाझ प्रिय थिए। अग्लो ज्यान, फराकिलो दारका पृथ्वी लुरे भएपनि अनुहारमा ओज प्रशस्तै झल्किन्थ्यो। दश डाँडा, चौध भञ्ज्याङ अढाइ दिनमै भ्याएर साँझ मक्वानपुर गढीको ससुराली आँगन टेकेका थिए। भोकले चूर, त्यसमाथि जहानसँग एउटै झुलमुनि सिरकमा गुँडुल्किन पाइने कल्पनाले ज्यानमा ल्याएको हर्मोनको बाढी। तर निहुँ खोज्दै ससुराले छोरी यो पटक पनि घर पठाउन्नँ भने।

कन्सिरी ताआआतो भयो। नाकको डाँडीमा पसिना आयो।

“तेरो घरमा तैँ बस् बूढो! तेरी छोरी नि तैँ पाल्!!”

यति भनेर रन्किँदै अँध्यारोमै गढी छोडे पृथ्वीले। रिसको झोँकमा जुत्ता नि नलगाई हिँडेछन.. आधा घण्टापछि उकालोमा कटुसको बोक्राले घोचेपछि पो थाहा पाए!

तर सिधै घर फिर्न मन लागेन।

‘देश हुनु त मल्लका जस्ता समथर।’ ‘मन्दिर हुनु त मल्लका जस्ता सुन्दर।’ ‘प्रजा हुनु त मल्लका जस्ता बोधा।’

नेपाल उपत्यकाका तीन राज्यबारे बहुत सुनेका थिए। सुनेर वाकप्याकदिक्स नै भैसक्या थे। हेरम न त कस्तो रैछ खाल्डाका भ्यागुताहरुको रजाइँ भन्ने सोचेर हान्निए खाल्डोतिर।

चन्द्रागिरीमा पुगेर तल नजर डुलाउँछन त, खेतहरुमा सुनै फलाएजसरी गर्वले बहुत चौडा उपत्यका आँखाको नानीमा चढे!! शेषनागका हजारवटा टाउकाले सबैतिरबाट घेरेर स्वयं विष्णु भगवानलाई जोगाएजसरी चारै दिशामा आकाश छोएका भयङ्कर पहाडका किल्लाहरु। अनि ऊ माथिबाट हरिया फाँटहरु चिर्दै चाँदीको जलप ओढेर बगेको बागमती। वर्षौँदेखि सुनी आएको यो नेपाल उपत्यकाको वर्णन आज खुद स्वयं आफ्नै आँखाले देख्दा अन्धोले सर्पको मणि भेटेजस्तो भयो उनलाई। र सम्झे, गोरखाको विकट डाँडोमा एउटो फुस्रो ढुङ्गोको टुप्पाँ टुसुक्क बसेको आफ्नो घर। परारै मात्र त हो, भदौमा पहिरो आएपछि एकापट्टिको कुनो खस्रक्क तीन हात तल खसेको!

अनायासै सोचे, यस्तो त्रासबीच बसेको गोरखा दरबार यो रुमाल बिच्छ्याए जसरी समतल उपत्यकामा सार्न पाए…..। थाहै नपाई १ बटुको थुक घाँटीबाट घुट्किएछ, र मुखबाट निस्कियो – बाउलाई थर्काएरै भए नि सीम खेत बेचिन्छ, तर ज्यानकाजीले बार्दलीसहितको यामानको घर त ठड्याएरै छोड्छ, छोड्छ यहाँ!

xxx

नरेन्द्र लक्ष्मीलाई बिहे गरेर घर ल्याएको तीन महिना नि बल्ल पुग्दैथियो। कहाँ हेमेकी छोरी, कहाँ यी बनारसी राजपूतकी छोरी। रूप, गुण, विद्या के थिएन र यिनमा। जति आफ्नी पत्नीमा लीन थिए, त्यति नै चाह त्यो नेपाल उपत्यकाको पनि। केही सालअघि देखेको उपत्यकाको त्यो दृश्य आँखामै नाचिरहन्थे। त्यहाँ घर भएको, घरमा जहान, बालबच्चा, आदिको सपनाले पृथ्वी कायल भैसकेका थिए।

एक साँझ खोपीमा नरेन्द्र लक्ष्मी पृथ्वीको केश चलाइदिँदै थिइन्। पृथ्वीले उनको हात च्याप्प समाते र भने – लच्छु, तिमी सुखमा हुर्केकीलाई मैले यो अनकन्टार पहाडमा ल्याएर दु:ख दिएँ नि?

खाटबाट ओर्लिए, अनि कोठाको यो कुनाबाट त्यो कुना हिँड्न थाले, दार्शनिकझैँ कुनै गहन सोचमा डुबेझैँ। भने – बुझ्यौ, म शहर जान्छु। त्यहाँ जग्गाको मोल बुझ्छु। उस्तै परे १ टुक्रा जग्गा जोडेर पनि आउँछु। घर त्यहाँ सारियो भने तिमीलाई नि माइत आउन-जान सजिलो हुन्छ। नाइँ नभन ल?

विचरी नरेन्द्र लक्ष्मी। भाषा बुझे पो। तैपनि फिस्स हाँसिदिइन् श्रीमानको हाउ-भङ्गिमा र जोश देखेर।

पृथ्वी पनि दङ्ग परे। मोरी नेपाली बुझ्दिन भन्ठानेको त बुझ्दी पो रछ।

तत्कालै अलि आत्तिए पनि – अस्ति सुसारेलाई जिस्काको नि थाहा पाई कि के!? 🤔😳

xxx

भक्तपुर आइपुग्न ठ्याम्मै ४ दिन लाग्यो। सुनेका थिए, रञ्जीतको छोरो वीरनरसिंहलाई कुस्तीमा र तरुनीमा रुचि छ। वीरले बाहिर ह्याङ्आउट गर्दा परिचय आदानप्रदान गरे, बिस्तारै साथी बन्दै गए। दुवै जवान। दुवैको रुचि समान। आफ्ना २ बिहेका किस्सा सुनाएर पृथ्वी वीरलाई भुतुक्कै पार्दथे। यसरी वीरलाई साथीबाट घनिष्ट मित्र बनाउन उनलाई धेरै समय लागेन।

साथी बनाउनेभन्दा पनि पृथ्वीको रुचि कसरी हुन्छ, जसरी हुन्छ, उपत्यकामा जग्गा जोड्न सकिन्छ, त्यसमा थियो। उनले सुनेका थिए कि नेवार राजाहरुले उपत्यकाबाहिरका, त्यसमाथि पनि रजौटा खलकलाई जग्गा किन्न र महल बनाउन वर्जित गरेका थिए। त्यहाँको रैथानेलाई व्यक्तिगत रुपमा हात नलिईकन आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न अरु उपाय उनीसँग थिएन।

तीन महिना भक्तपुरमा बसुञ्जेल त्यहाँको भौगोलिक, राजनैतिक, आर्थिक, र विशेषगरी रणनीतिक अवस्था बुझे। तर बुझाइले मात्र कुनै खास उपलब्धि हासिल गर्न सकेनन्। आफूलाई उपत्यकाकै वासिन्दा भनी प्रमाणित गर्न डेढ थैला तामाका सिक्का लिएर डकुमेन्ट तयार पारिदिने बागबजार र पुतलीसडकका दोकानहरुमा पनि भ्याए। तर अहँ, सकेनन्। भक्तपुरका युवराज वीरनरसिंह स्वयंले प्रयास गर्दा पनि केही भएन। महिनौँको प्रयासपश्चात पनि केही उपलब्धि हात नपरेकाले बडा दु:खित थिए उनी। तीन महिने भीषाको म्याद पनि सकिएको। काम कुनै तवरले नबन्ने देखिसकेका थिए त्यसैले पीडामा पीडा थप्न कन्सुलेट गई पुन: भीषा जित्न मन लागेन उनलाई।

र आजित भई, गह्रौँ मनले हृदयले गोरखा फर्किने निधो गरे। नरेन्द्र लक्ष्मीले के आश गरी बसेकी होलिन्। आमा कौशल्याले बाटो हेरी बसेकी हुन छोरोले लालपूर्जा र घरको नक्सा ल्याउँछ भनी। कसरी मुख देखाउनु। बडो चिन्तामा परे उनी।

आजित थिए, तर पराजित थिएनन्। मन भने पक्कै कुँडिएको थियो उनको। दिसा गरेपछि धुँदै नधोई लुगा भिरेर हिँड्ने देश भँडुवा विदेशी गोराहरुलाई चाहिँ बस्न दिने तर वरपरकै बाइसे-चौबीसेमै बसिरहेका वासिन्दाहरुलाई भने सख्त बन्देजबाट पृथ्वीको मन चसक्क भएको थियो। यो रेसिजमको बदलाको लागि तयार थिए उनी। पर्खाइमा थिए त केवल उचित समयको।

xxx

बदला भनेको भुसको आगो जस्तो हुनुपर्छ रे। भित्र बिस्तारै बिस्तारै सल्किरहेको, बाहिर भने केही नडढेको। जब पूरै रास खरानी हुन्छ, अनि शत्रुले थाहा पाउँदछ कसरी खिइएछ भनेर।

पृथ्वीले यो बुझेका थिए। त्यसैले राजा बनेपछि पहिलो काँटी नुवाकोटमा सल्काए। अनि लमजुङ। अनि तनहुँ। मकवानपुर। कीर्तिपुर। यी विजयहरुका बीचमा मकवानपुरे दिगबन्धनले झिकाएका मुस्लिम र काठे जयप्रकाशले बिन्ति गरेर बोलाइएका ब्रिटिशलाई पनि हराउन भ्याए। काठमाडौँको उपत्यकामा घरघडेरी जोड्ने सपना साकार पार्न दत्तचित्त उनलाई रोक्ने ह्याउ कसैको भएन।

रोचक कुरा त के भने, राजा बन्नुअघि उनमा देशहरु जितौँ, सबैलाई मेरै पारौँ भन्ने सोच थिएन। राम्रो ठाउँमा बसाइँ सरेर, घर बनाएर, परिवार पालेर एक सामान्य जीवन जिउने साधारण सपना थियो। किँवदन्तीका अनुसार, लमजुङमाथि विजय पाएपश्चात एक बनारसी साधु गोरखा पुगेका थिए। सेवा-सश्रूषाबाट प्रसन्न भएर साधुले भनेछन – के इच्छा छ जेठा तेरो? ‘त्यो खाल्डोमा एउटा दरबार ठडाउन पाए हुन्थ्यो बाबा।’ पृथ्वीले मनको कुरा पोखे। आखिर उनको आँखाको नानीमा नाचिरहने त्यही एक कुरा त थियो – एउटा घर, घरअगाडि बगैँचा, बगैँचामा खेलिरहेका लालाबाला। पहाडको विकटतामा जीवन धान्दै आएको एक साधारण नेपालीको सपना अरु के नै हुन्छ र! एउटा घर र घरमा बस्ने परिवारको खुशीमै ऊ रम्छ बरा ।

तर, जब सपना पूरा हुँदैन, मान्छे कठोर बन्दछ, क्रूर बन्दछ। परिआएमा जे गर्न पनि तयार हुन्छ सपनालाई मूर्तरुप दिने प्रयासमा। सोझो औँलाले घीऊ ननिस्कने चाल पाएपछि पृथ्वीनारायणले बेग्लै पद्दतिको सहयोग लिएरै भएपनि आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने दृढ अठोट गरे। जब सिस्टमले सोझोलाई बाङ्गो नबनी जीवनमा केही उपलब्धि हासिल हुन्न भनेर सिकाउँछ, तब बबुरा हिरोले पनि सेमी-भिलेन बन्नैपर्छ… नपत्याए सञ्जय दत्तका फिलिम हेरे हुन्छ।

xxx

वरपरका सबै राज्यहरु जितिसकेपछि अन्तिममा पालो आयो नेपाल उपत्यकाको। काठमाडौँका जयप्रकाश मल्ल त्योबेला आफ्ना परिवार र प्रजासँग ईन्द्रजात्रा मनाउँदै थिए। गोर्खालीको आक्रमणको प्रतिकार गर्दै केही समय लडे पनि। तर पर्वको रमझम र नशामा चूर जयप्रकाशले विशाल गोर्खाली फौजको विरुद्ध आफ्नो सेनाको उचित नेतृत्व गर्न सकेनन्, र हार मानी पाटनतर्फ भागे। यसरी काठमाडौँ जित्ने र त्यहाँ एउटा घर बनाउने पृथ्वीको सपनाले पहिलो ठोस पाइला चाल्यो। काठमाडौँपछि अब सबै उपत्यका जित्नुपर्‍यो भन्ने सोचले उनको नजर पाटनतर्फ गयो। तर पाटनका तेजनरसिंह मल्लले राज्य छोडेर भक्तपुरतिर भागेपछि विना काटमार ललितपुरमा पनि पृथ्वीले अति सजिलै विजयको झण्डा फहराए। वीरनरसिंहको मित्रता र सहयोगको आदर गर्दै भक्तपुरे राजालाई आत्मसमर्पण गर्न १ वर्षको समय दिए। अन्तमा, शान्तिपूर्ण विजय भयो त्यहाँको पनि।

सम्पूर्ण उपत्यका जितेको खुशियालीमा उनले घर ठडाए। एक ठाउँ हो र, भ्यालीका ४ ठाउँमा ठड्याए! वसन्तपुरमा चैँ झ्याम्मै ९ तलाको दरबार ठडाए। अचेलका फुस्रा घरधनीहरु, जो ३ तले, ४ तले, ५ तले घर छ मेरो भनेर धाक लाउँछन, तिनले सिकून्, नेपालका राष्ट्रनिर्मातासँग… घर भनेको कस्तो र कत्रो बनाउनु पर्दछ भनेर।

यसरी भक्तपुरमा बसेर, अनेक तिकडम गरेर पनि ४ आना जग्गाजमीन जोड्न नसकेका डाँडाघरे पृथ्वीले २८-२९ वर्षपछि पूरै उपत्यका आफ्नो बनाई छाडे। ६ वर्षको उमेरमा बाबा गोरखनाथको गुफामा पुगेर छादेको दहीले पैताला छोएदेखि साँच्चै नै पृथ्वीले टेकेको पृथ्वी पृथ्वीको भयो। र, वर्तमान नेपालका पितामह पृथ्वीनारायण शाहकै लगन र धैर्यतालाई नै देखेर हुनुपर्छ, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले २ सयवर्षपछि लेखेका – उद्देश्य के लिनु, उडी छुनु चन्द्र एक!

xxx

एकदिनको कुरा हो। आफ्नो पौरखले यतिसम्म गर्न सकेकोमा मख्ख परेर, मुसुमुसु हाँस्दै कौसीमा बसी अस्ताइरहेको सूर्य हेरिरहेका थिए। यत्तिकैमा तलबाट आवाज आयो: बाज्या! ओ बाज्या! घरमा कोही हुनुहुन्छ?

झ्याक्नी को आयो यतिबेला!? झनक्क रिस उठ्यो पृथ्वीलाई। शान्तिसँग बसेर तमाखु तान्न पनि दिँदैन।

कौसीको डिलबाट तल हेर्छन त एउटा ठिटो घरी ढोका घरी कौसीतिर हेर्दै रहेछ। पृथ्वीलाई देखेपछि दुई हात जोडेर नमस्कार गर्‍यो। भन्छ – बाज्या, त्यहाँ असनमा सानो पसल छ मेरो। पूर्वमा ईलाम, पश्चिममा गुल्मीबाट ताजा चियाकफी ल्याएर बेच्छु। चिया पिउनी सेरामिक कप पनि बेच्छु म।

तेरो चिया के गरौँ त म? रन्किए पृथ्वी। भैँसीलाई खोले ख्वाउँ?

हैन बाज्या। बाज्याको घरमा डेरा पाइन्छ कि भनेर सोध्न आको। 😂😹

घाँसको सुवास

मान्छेको हात, जीऊ काट्ने हो भने त्यो रुन्छ। तर विरुवाको काट्दा विरुवा रुन्छ त?

सुनसान जंगलमा रूख ढल्दा आवाज आउँछ कि आउँदैन भन्ने प्रश्न जस्तै होला यो प्रश्न पनि।

विरुवा काट्दा निज रोएपनि नरोएपनि विरुवाले गरिरहेका कृयाकलापहरु अनौठा हुन्छन। कसरी र किन गर्छन भन्नेबारे एउटा झारपात लेख यो।

घाँस तथा स्याउला काटेको अनुभव भएका हामी धेरैलाई थाहा छ, घाँस काट्दा एउटा बहुतै मीठो सुवास नाकभित्र छिर्छ। घाँस काटेका तुलनामा रूखबाट स्याउला झार्दा यो वासना शायद अलि कम होला, तर वासना त हुन्छ नै। अझ सिमसिम पानी पर्दाखेरी काट्या छ भने त ओहोहोहो! त्यो वासनाले पूरै इलाका सुगन्धित बनाउँदछ। [[स्याउलाको ठूलै भारी बोक्न पर्‍या छ भने त्यो सुवाससँग हाइहेलो गर्दै, बोझ बिर्सँदै पाखाबाट घरसम्म आउँथे म।]] घाँस-रुख-विरुवाले काटिँदा उत्पादन गर्ने यो मीठो वासना के हो? र किन त?

हामी मान्छेलाई कसैले चक्कु-कर्द हान्यो भने प्रतिरोधमा हात र लात हान्छौ त्यो प्रहारकर्तालाई। यो गर्न नसके मुखबाट ‘गुहार’ सम्म निस्केला, वरिपरि भएका कसैले सुनेर सहयोग गर्लान कि भन्ने आशमा। घाँसमा पनि कुरो यै हो। तर घाँसले आफूलाई काट्नेमाथि लात मार्न सक्दैन। न त कराउन नै सक्छ सहयोगका लागि। के चैँ गर्छ त भन्दा, ‘काट्नेले काटिसक्यो, योबारे केही गर्न सकिन्न। तर भविष्यमा आइपर्ने जोखिमबाट बच्छु’ भन्ने सोच्छ। अनि उचित कदम चाल्दछ।

विरुवाले काटिँदाका बेला अंग्रेजीमा volatile organic compounds अथवा secondary metabolites भनिने रसायनहरु उत्पादन गर्दछ। यी रसायनहरु बहुउपयोगी हुन्छन – भन्नाले, चोटपटक नलाग्दा पनि विरुवाले यिनको प्रयोग आन्तरिक रुपमा गरिरहेको हुन्छ – जसमध्ये एउटा मुख्य चाहिँ प्रतिरक्षा/सुरक्षाका लागि हो। जस्तो, तीतेपातीको गन्ध (कतिलाई गन्हाउला तर मलाई चैँ मीठो लाग्छ यसको वासना) सुँघेपछि गाई-बाख्राले यो खाएनन् भने तीतेपातीको ज्यान जोगियो; ज्यान जोगिएपछि यसले समागमका कार्यक्रमहरु गरेर आफ्नो बीऊ जोगाउन पायो। तर सबै विरुवाले यसरी बाह्य गन्ध उत्पादन गर्दैनन्। कुनै घाँस या स्याउलाका पातहरु नचपाइञ्जेल यी रसायन बाहिर निस्कनन्। जब चपाइन्छन्, तब ती रसायन गाईवस्तुको जीब्रोमा पर्दछन र स्वाद मन नपरेर तिनले थूकिदिन्छन ती पात। डाम्नाले कुनै घाँस खाने कुनै नखाने, कुनै स्याउलाको बोक्रैसमेत खाने तर अरुमा चैँ मुत्ने यै भएर हो। काटिइसकेपछि, टाट्नामा हालिसकेपछि, र वस्तुको मुखमा परेपछि मात्र रसायन निकाल्नु मूर्खता जस्तो देखिएला। तर हैन, रुख-विरुको कुटिल चाल अर्कै हुन्छ। गाईवस्तुले स्याउला नखाएपछि दु:ख गरेर रुख किन चढ्नु, किन भारी बोकेर घरसम्म ल्याउनु! त्यसैले अर्कोचोटि पाखातिर जाँदा पशुपालकले त्यो रुखको स्याउला झार्दैन, र फलस्वरुप त्यो रुखले पनि शान्तिसँग बाँच्न पाउँछ। यस्तो कर्कट चाल गँगटोले नि चाल्दैन होला! 😀  अनि, जबसम्म त्यो मान्छेले आफूले सिकेको कुरा अरुलाई (छोराबुहारी, छिमेक, आदि) जानकारी गराइरहन्छ, तबसम्म त्यो रुखle (या घाँस) निर्वाध बाँचिरहन पाउँछ। स्याला २ मिनेट सोच्ने हो भने मान्छे तथा पशुभन्दा रुख-विरुवाहरु धेरै नै बुद्धिमान भएको सत्य उजागर हुन्छ!

काटिँदा (या गाईले खाँदा या किराफट्याङ्ग्राले चपाउँदा) निस्कने रसायनले रुख तथा रुखका छिमेकको बचाऊ गर्ने कुरो गरियो। साथसाथे यी रसायनहरुले राम्रा (beneficial) किराहरु पनि आकर्षित गर्दछन भन्ने पनि पुष्टि भएको छ। जब दु:ख दिने किराहरुले रुख-विरुवाको पात चपाउन थाल्छन, तब बोटहरुले यी रसायनहरुको उत्पादन गर्दछन र राम्रा किराहरु आफूतिर आकर्षित गर्दछन। यी राम्रा किराहरु प्रायजसो ती झ्यास किराहरुको हाकिम (predator) हुन्छन, र तिनलाई खाइदिन्छन। यसरी आफूले नसके पनि घुमाउरो बाटोको सहयोग लिएर विरुवाले आफ्नो सुरक्षा गर्दछ। जनावरहरुले जस्तो भागेर, कराएर, प्रतिरोध गरेर तत्काल मुक्ति पाउन नसके पनि रुख-विरुवाहरुले आफ्नै किसिमले आफ्नो सुरक्षा गर्दछन। आफूमा लागेको घाउ-चोटपटकको उपचार पनि यिनले आफैँ गर्दछन। त्यसैले पनि यिनीहरु साह्रै कुशल र शालीन जीवहरु हुन।

माथि लेखेको रुख विद्वान हुने कुरा हाम्रा खोष्टे विद्वानहरुलाई नपच्ला। खोष्टे विद्वानहरुलाई के थाहा छैन भने रुख-विरुवाहरु पृथ्वीको सबैभन्दा पुराना प्रजातिहरुमा पर्दछन। केही सूक्ष्म जीवहरु (जस्तै ब्याक्टेरिया) पनि परापूर्व कालदेखि बाँच्दै आएका छन। तर complex organisms को कुरा गर्ने हो भने रुख-विरुवाहरु अग्रपंक्तिमा आउँछन। सयौँ-हजारौँ वर्षसम्म बाँचिरहन बुद्धि चाहिन्छ, दूरदर्शिता चाहिन्छ। रूख काट्न मान्छे गयो भने रुखले बन्दूक निकालेर मान्छेलाई मार्दैन। या कुनै किराले रुख खोक्रो पार्‍यो भने किरा मार्न भनेर आफूलाई उखलेर फाल्दैन। के गर्छ त भन्दा पहिलो शुरुमा सकेसम्म आफूलाई बचाउने प्रयास गर्दछ, माथि भनेको रसायनहरु उत्पादन गरेर। र साथसाथै, यो कुरा पढेर धेरैलाई ताज्जुब लाग्ला, आफ्ना साथीहरु बाँचून् भनेर उक्त रसायनहरु छिमेकमा पुग्नेगरी उत्पादन गर्दछ। रुख-विरुवाहरुले उत्पादन गर्नी ती मेटाबोलाइटमध्ये केही छन (अहिले सम्झेको jasmonic acid, ethylene) जो तापक्रम अलि धेरै हुने बित्तिकै हावासँग मिल्दछन (volatile – के भन्छन नेपालीमा?) र वरपर रहेका रुख-विरुवाहरुलाई खतराको सूचना दिन्छन। यसरी आफूमात्र नभएर छिमेकीको पनि ख्याल गर्ने भएकैले होला रूख-विरुवाहरुको लामो आयु भएको। मान्छेको जात सिद्धिएर गएको लाखौँ वर्षहरुपछि पनि रुख-विरुवाहरु नरहलान भन्न सकिन्न। केही वैज्ञानिकहरुको त के पनि धारणा छ भने, रुखको दिमागको ((दिमाग भनेर मेटाफिजिकल सेन्समा भनेका होलान)) चित्रण/कलपना गर्ने औकात मान्छेको दिमागसँग छैन। हाम्रो दिमागले ३ डाइमेन्सनभन्दा परको कुरा बुझ्दैन अरे, त्यसैले रुखको दिमाग कस्तो हुन्छ भनेर बुझ्न सक्ने हाम्रो क्षमताको विकास भैसकेको छैन रे। यस्तो याब्स्ट्रयाक्ट र फिलोसोफिकल त के होला र तर पनि सोच्न बाध्य चैँ बनाउँछ एकछिन।

अर्कोपटक घाँस काट्दा या फूल चुँड्दा या स्याउला झार्दा कुनै मीठो वासना नाकमा पर्‍यो भने बुझ्नोस् कि विरुवा रोइरहेको छैन। उल्टै, तपाईँविरुद्ध आफ्ना साथीहरुलाई कुरा लाइरहेको छ, यो दानव हो भनेर! ;))

थ्योरी अफ चाकोटिभिटी

 

आइएस्सी दोश्रो वर्षको कुरा हुनुपर्छ, चावहिलले भन्यो – निउटन गलत थियो।

निउटनको गुरुत्वाकर्षणलाई चुनौति दिँदै संसारभरका सयौँ, शायद हजारौँ, ले आ-आफ्ना विचार र तर्क प्रस्तुत गरेका छन। हाम्रै नेपाली वैज्ञानिकहरुले पनि गरेका छन। निचोरे ओठबाट दूध निस्कने उमेरका बालख हुन या कपाल आधा फूलेका प्रौढहरु, बेलाबेलामा निउटनलाई हाँक दिएर पत्रिकामा छापिइरहन्छन। हामीलाई मनोरञ्जन दिइरनहन्छन। जय होस् यिनको।

(हरेक वैज्ञानिक शोध, निष्कर्ष, तर्क आदिलाई चुनौति दिन पाइन्छ। चुनौति सफल भएमा पहिलेदेखि मानी आएका नियमहरु फेरिन्छन पनि। लडकीको उमेरजस्तो थोडी हो र नफेरिने…! )

त कुरा के भने, निउटनलाई चुनौति दिने शूरवीर खुद हाम्रै कक्षामा रहेछ; डेढ वर्षसम्म पत्तै पाइएन।

हँ? के आधारमा भन्छौ तिमी? – जनकपुरले सोध्या जस्तो लाग्छ। तिमी मुजीले हिजो गाँजा बढी तान्या थ्यौ कि के?

चावहिलले सटीक जवाफ दिएको थ्यो: बाल! तिमी सबै जाँठाहरु बिहान उठेर देउतालाई नमस्ते गर्छौ कि चाकलाई हेलो भन्छौ? दुनियाँ ग्राभिटीले होइन चाकोटिभिटीले चल्छ।

उसको मुख्य तर्क थियो: निउटनको ग्राभिटीले सबै कुरालाई तल तान्ला तर सबै कुरालाई तल तानिरहने र राखिरहने चाकोटिभिटीले हो। ग्राभिटीले तानेर र अडाएर मात्रै हुने हो भने बस्न किन पर्थ्यो! तिमीहरु १० मिनेट हिँडेपछि थाकेर बसौँ भन्छौ… १० मिनेट बसेर गाह्रो भो, अब हिँडौ भनेर कहिल्यै भन्छौ?

जे भन्यो सही भन्यो भन्ने लागिहाल्यो तुरुन्तै। साँच्चै नै, हाम्रो दैनिक कर्म-साधना-दौडधुप सबेरै उठेर चाकको आराधनाबाट शुरु भई राति खाटमा चाक बिसाएपछि मात्र सकिन्छ।

  • सबेरै उठ्दा पहिले चाकमा जीऊ अड्याइन्छ, अनि मात्र जीऊ ठडाइन्छ। हो कि होइन? त्यसैगरी, दिनको अन्त्य गर्दा पनि खाटमा पहिला चाक अडाइन्छ, अनि जीऊ लडाइन्छ। पूरै जीऊ तेर्साएर खाटमा हामफालिन्न।
  • चर्पीमा जे जे घटना घट्छन, चाक तथा चाककेन्द्रित अंगहरुले नै गरेर हो।
  • खानलाई बस्नैपरो त्यसपछि। काठको पिर्कामा होस् या खोस्टाको चट्टी या वनकर जसरी (लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका शब्दहरु) डाइनिङ टेबलमा तुन्द्रुङ्ग गोडा झुण्डाएरै किन नहोस्, चाक नअडीकन भातको सिता हामी कोही निल्दैनौँ।
  • अनि त्यहाँबाट पढ्न जाँन वा काममा जान जता हिँडे पनि बसमा सीट पाउन झ्यालबाट झोला घुसाएर सिट रिजाप गर्छौँ। यो तरिकाले काम गरेन वा अन्य कारणले सीट पाइएन तर लामो खाले सीट भको बस परो भने छेउमा चुसुक्क चाक अडाएर बस्छौँ पनि। अझ डाइबरको छेउको ईन्जिनको तातो आउने डिब्बामा बस्न पाए त झनै गजब! जे गर्छौँ, चाककै सुविस्ताको लागि गर्छौँ। लामो दूरीको बसमा पाए सीट, नपाए मुढा, त्यो नि नपाए भुइँमा बोरा ओछ्याएरै भए नि कति चोटि ओहोरो दोहोर गरियो, त्यसको लेखाजोखा गर्दा नि प्रमाणित हुन्छ कि ग्राभिटी भन्दा हामी स्वयं सबैको जीउको चाकोटिभिटी शक्तिशाली हुन्छ।
  • बसकै कुरा गर्दा माइक्रोको कुरा छुटाउन भएन। २ जनाको ‘साविक’ सीटमा ५ जना मजैले अटाइदिने खलेहरुलाई सलाम त छँदै छ। तर त्यस्तो सीटमा चाकको एक चौँथाइले पनि सीट नछोला, तैपनि अडिन्छ कि त भनेर चाक बसाउने हामी सबै पनि महान हौँ।
  • स्कूलमा बेञ्च, अफिसमा कुर्सी, पार्कमा घाँस, सडकमा रेलिङ, आदि सबले चाकै हो थाम्ने। स्याला दिमाग महत्वपूर्ण हुन्थ्यो भने हामी भारी टाउको/दिमागलाई बसाउँथ्यौँ होला… तर चाकै तेर्सिन्छ सबैतिर।

स्कूलको बेञ्च र चाकोटिभिटीको कुरा गर्दा जुज्दाइकृत एउटा प्रसङ्ग उल्लेख गर्नुपर्ने हुन्छ। हामी ९ बाट १० कक्षामा जाँदा स्कूलको बेञ्च फेरिदिए। १००% काठले बनेका पुरानाबाट फलेक काठका तर फ्रेम फलामले बनेका बिल्कुल नयाँ बेञ्च-डेस्कहरु। खासै गुनासो त गरिएन शुरुको २-४ दिन। नयाँ बेञ्च पाएर हामी सबै दङ्ग थ्यौँ। पुराना साना बेञ्चहरु अलि साना साइजका भएर घुँडा ठोक्किन्थे; कहिलेकाहिँ मक्किएर भाँच्चिन्थे। नयाँ बेञ्चलाई यो अर्थमा नि स्वागत गरियो कि यी नयाँ, बलिया, र फराकिला थिए। तर मेरो खुशी धेरै टिकेन। कर्मीले स्कूलको हेडमास्टरलाई नयाँ काठ भिडाएछ हेर्नोस्। हाम्रा बाउहेरलाई ठग्न खप्पीस हेडसरजीलाई कर्मीले नयाँ, राम्रो काठ भनेर लुट्पुटाइदिएको हुनुपर्छ। नयाँ भन्नाले केही हप्ताअघि मात्र काटिएका जस्ता लाग्ने चिसा र रसिला फलेकहरु। मेरा चाक तथा पेट अलि ‘सेन्सिटिभ’ फेरि पहिलेदेखि नै। चिसोले छोयो कि नरेन्द्र मोदी विदेश गएभन्दा धेरै चर्पी जान पर्ने हुन्थ्यो। बहुत पीडा भयो नि केही दिन त। जुत्ता खोलेर बेञ्चमा राखेर तीमाथि चाक बसालेर पनि गुजारा चलाइयो केही दिन। तर यो उपाय सष्टेनेबल नहुने देखेकाले अर्को हप्तादेखि घरा’ट चकटी बोकेर आइयो जो। जिबाले किनेका हाप दर्जन नयाँ चकटीमा एउटा सधैँ स्कूल बोकेर गएँ म एसएलसीका लागि विदा नभएसम्म। विद्या ढाँट्या हैन। मास्टरले नदेखेका हैनन्, फिस्स हाँसे, तर कार्वाही गरेनन्। यसरी चाकोटिभिटीले निम्त्याएको गम्भीर परिस्थितिको समाधान कुटिलतापूर्वक गरियो।

  • ग्राभिटेशनल पुलभन्दा शक्तिशाली चाकोटेशनल पुल हो। कुइन्सले थाहा पाएरै गाएका हुन: फ्याट बटम्ड गल्स, यु मेक द रकिङ वर्लड गो राउन्ड! पृथ्वी घुम्न ग्राभिटी चाहिन्न भनेर यसरी प्रमाणित हुन्छ।
  • हाम्रो शरीरको बनौट हेर्ने हो भने पनि अधिकांश समय बसेर काम गर्नका लागि बनाइएको जस्तो लाग्छ। बस्दाखेरी ठडिएर बस्नलाई नै भनेर, र यसरी बस्दा गह्रुँगो टाउको थाम्नका लागि भनेर मेरुदण्ड छ। र बसेको बेलामा सारा जीऊको भागको बोझ थाम्नलाई बनेका २ चुच्चा हड्डीलाई ‘सफ्ट ल्याण्डिङ’ दिने चाक (मांशपेशी) ले हो।
  • लौ न, भनौँ नै त भने, निउटनले ग्राभिटी पत्ता लाउनुमा चाकोटिभिटीको ठूलो देन छ। यो कुरा धेरैलाई थाहा छैन। तर सोचौँ, चाक नहुँदो हो या चाकोटिभिटीको अस्तित्व नहुँदो हो त के उनी त्यो स्याउको रुख मुनि बस्न पुग्थे/सक्थे होलान?? त्यसो नहुँदा ग्राभिटी उनीबाट परिभाषित हुने सम्भावना अति नै क्षीण हुन पुग्थ्यो।
  • तपाईँले अहिले यो पढिरहँदा पनि चाकोटिभिटी लागेको छ भन्नेमा जुज्दाइ ९९% विश्वस्त छ।

त्यसैले सक्दो शेयर गरेर चाकोटिभिटीबारे सबैलाई सुसूचित बनाऔँ। चाकोटिभिटीलाई राम्ररी चिनौँ र आउनुहोस्, चाकलाई माया गरौँ।  🙂

र, चाकोटिभिटीका प्रत्युदपादक श्री चावहिल सोल्टीलाई उचित पहिचान र सम्मानको व्यवस्थाको लागि पहल गर्न सरकारलाई दवाब दिऔँ।  😉

मरेका मान्छेको माया लाग्दैन

 

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

कसैको कतै मृत्यु भएमा सामाजिक सञ्जालमा RIP (rest in peace) सन्देशहरु बगरमा बालुवाको संख्या भन्दा धेरै देखिन थाल्छन। मरेका मान्छेसँग नाता नभए पनि, कतैबाट केही चिनापर्ची नभएपनि केवल ‘मानवताका नाममा’ समवेदनाहरु पोखिन्छन। मलाई यस्ता समवेदनाहरु सस्ता लाग्छन। कृत्रिम लाग्छन। र मलाई थाहा छ, यो विचार बोक्ने म एक्लो हैन। अल्पमतमा परूँला, तर एक्लो चाहिँ पक्कै हैन।

कोही एक मान्छे हुँदैमा र त्यो एक मान्छे मर्दैमा त्यो अज्ञात मान्छेप्रति सहानुभूति राख्नैपर्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। हुन त मान्छेले मान्छेप्रति ‘मानवता’ देखाउनुका पछाडि हाम्रो (मानव जातिको) दुःख-संघर्षको इतिहास प्रमुख कारण हो भनिन्छ। खास कारण के हो आफ्नै ठाउँमा होला, तर मरेका मान्छेप्रति देखाइने माया, सद्भाव, आदर साह्रै अप्राकृतिक लाग्छन। किनभने यी ‘हृदयदेखि उम्रेका सद्भावका टुसा’ अरु बेला – भन्नाले अरु प्राणीको दु:खमा – ज्यादै कम मात्र देखिन्छन। कसैले सोध्दैन थालमा मगमगाउँदो मासको दाल पछाडिको कथा; कसैलाई वास्ता छैन कुकरमा सिठ्ठी हानिरहेको खसीको आँसु; र कसैले बुझ्ने प्रयास गर्दैन त्यो १० डल्ला मःमः का यात्रा-वृत्तान्त।

मान्छे भएपछि अरु पशु तथा प्राणीको किन मतलब किन राखिरहन पर्‍यो र? भन्लान।

मेरो उत्तरः शिकारको खोजीमा दिनभर अरुसँग जुझेर राति सिमेन्टको ओडारमा ओत लाग्ने के पशु नै हैन?

(रुञ्चे-रूञ्चे हुन लागेछ, प्रसङ्ग फेरौँ होला।)

xxx

२००९ को मे महिनामा जर्मनीको दक्षिणतिर पर्ने वाइमार (Weimar) शहरको बुखेनवाल्ड (Buchenwald) कन्सनट्रेसन क्याम्प घुम्न जाने मौका मिलेको थियो। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो जर्मनीको सबैभन्दा ठूलो यातना केन्द्र रहेछ। कैदीहरु राख्ने घरका अवशेष देखेँ; कैदी हेर्न बनाइएका सेन्ट्री टावर (अझै पनि सुरक्षित) देखेँ; कैदीहरुलाई राख्ने जेलका कोठी र कोठीमा फलामका नेल देखेँ। मानवताको इतिहासमा कलंकित कृत्यहरुलाई दर्जा दिने हो भने हिटलरका यातना गृहमा हुने गतिविधिहरुले शुरुतिरै ठाउँ लिन्छन, पक्कै पनि। लाखौँ मान्छेलाई किरा-फट्याङ्ग्राहरुझैँ मारिएको ठाउँमा पुगेर ती घटनाहरु सम्झने प्रयास गरेँ। तर सकिनँ।

जेलको कोरिडोर

जेलको कोरिडोर

न त आङ सिरिङ्ग भयो, न मर्नेहरुप्रति माया जाग्यो मनमा न दुःख नै लाग्यो। सँगै गएकी साथी (अमेरिकी) चाहिँ सुँक्कसुँक्क गर्दै थिइ। मलाई किन उसलाई जस्तो भएन भनेर नसोचेको त हैन, तर सोच्दैमा संवेदना नजाग्ने रहेछ। हुन त म ऊजस्तो यूरोपियन मूलको हैन पनि, र उसको जति ‘मानवता’ ममा थिएन होला शायद… तर पनि एक सुक्को दया-माया-ममता-आदर केही जागेन। दिमागले केसम्म चाहिँ स्वीकार्‍यो भने, यो ठाउँ पिशाचहरुले राज्य गरेको ठाउँ हो, जहाँ अबोधहरु विनाकारण मारिए। हाम्रो आफ्नै १० वर्षे द्वन्द्वले १७ हजार दाजुभाइ-दिदीबहिनी मार्दा जति टोलाइएको थियो, जति मन काम्थ्यो (समाचारमा यति मरे र उति लाश भेटिए भन्दा), त्यति त के, त्यसको कुनै अंश पनि अनुभव गरिन यो लाखौँ मान्छेहरुलाई जिउँदै मारिएको ठाउँमा उभिँदा।

जिउँदै मारिएका पनि साना दुःखले हैन रहेछन। एउटा घरको तल्लो, अँध्यारो तलामा पुग्दा देखेँ कि मान्छे (जीवित हुन या मृत) ओसार्ने बडेमानको लिफ्ट। तल्लो तलाबाट खाँदाखाँद मान्छे लिफ्टमा राखेर माथिल्लो तलामा रहेका भट्टीहरुमा मान्छेको दाउरा बालिएको रहेछ। एउटा भट्टीमा दशौँ मान्छे खाँदिए होलान, कति जिउँदै थिए होलान… सबैलाई पोलियो। बल्नेहरु धूवाँ भएर चूल्होको मुखमा छोडेको कालो अँगार अझै देखिन्थ्यो। कति आगोको ज्वालामा, कति निस्सासिएरै मरे होलान। यी कल्पना मनमा खेले। तर विद्यानाश मन कुँडिएन। मानवता हराएको लिस्टमा शायद पहिलै हुन्छु होला, तर साँचो कुरा भन्नपर्दा ‘यहाँ यस्तोसम्म भएको रहेछ, हैट’ बाहेक अरु संवेदना पलाएको जस्तो मलाई लाग्दैन।

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे पोल्ने चूल्हो

मान्छे पोल्ने चूल्हो

यो लेखिरहँदा आइएस्सीमा पढेको Reading Between the Lines किताबको एउटा कथाको (नाम याद छैन, तर जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्दाखेरी हजाम पसलमा बसिरहेको मान्छेबारे हो कि जस्तो लाग्छ) एउटा लाइन सम्झन्छु, जसको अर्थ मोटामोटी यस्तो हुन्छः अन्त चल्दै गरेको द्वन्द्वको हिंसा आफू बसेको ठाउँमा आइपुग्दैन भने, त्यो द्वन्द्वको मतलब हुन्न (या यस्तै केही… lack of violence बारे)। यही पो हो कि मेरो समस्या? के त्यो लाइनले त्यस्तो ठूलो प्रभाव पारेको हो र ममाथि कि हाम्रो इतिहासमा घटेको यो बर्बर घटनाप्रति मेरो शून्यसंवेदना?

पोहोरै पनि जर्मनीको उत्तरतिर अवस्थित Bergen-Belsen यातना केन्द्रमा पुगेको थिएँ। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो चाहिँ जर्मनीको पाचौँ ठूलो यातना केन्द्र थियो। यहाँको केन्द्र अहिले म्यूजियमको रुपमा बढी चल्दो रहेछ। पुराना भग्नावशेषहरु, पर्खालहरु लगभग रहेनछन भन्दा पनि हुन्छ। यहाँको डुलाइ पनि उस्तै रह्यो। टुरिष्ट बनेर गइयो, यताउता ट्वाल्ल परेर हेरियो, केही थान फोटा खिचियो, र घरतिरको बाटो तताइयो। म्यूजियममा राखिएका धेरै कहालीलाग्दा कुराहरु – कैदीका मैला लुगा जसमध्ये धेरैमा रगतमा टाटा देखिन्थे; कैदीका टुथब्रश, चप्पल, तासका पत्तीहरु; सिपाहीहरुले प्रयोग गर्ने हेल्मेट, बन्दूक, गोलीका खोका; कंकाल जस्ता देखिने मानिसहरु जसमध्ये ससाना बच्चाहरु पनि; र श्यामश्वेत फोटाहरु जुन हेर्दै हरर फिल्मबाट झिकिएका जस्ता लाग्ने….. – यी सबै देखियो, र पनि खै किनकिन खासै दुःख-त्रास-करूणा केही जागेन। यस्ता ठाउँमा पुगेपछि आँशु बग्नुपर्थ्यो वा शिर झुक्नुपर्थ्यो वा मन भारी हुनुपर्थ्यो वा यस्तै केही….?? तर मेरो भएन। ‘मरेछन, ज्या’ सम्म पनि भएन।

कैदीका व्यक्तिगत सामान

कैदीका व्यक्तिगत सामान

मैले यी सबै कुरा यहाँ लेख्दा कुनै ठूलै पुरुषार्थ गरेँ भनेर घमण्डले फुलेर लेखिरहेको पनि छैन। तर वरपर हेर्दा लगभग अरु सबैले अनुभव गर्ने कुरा मैले किन गरिरहेको छैन भनेर यसो सोचील्याएको मात्र हो। मैले भनेँ नि शुरुतिरै – म आफूले यस्तो अनुभव नगर्ने भएकोले नै होला, अरुले यस्तो अनुभव गरेको देख्दा, अरु मर्दा दुःख व्यक्त गर्दा साह्रै स्वाङपारे लाग्छ (हजारौँ मार्नेले लुम्बिनी गएजस्तै; आफूले स्कूल खरानी पारेर संस्कृतका श्लोक हाल्नेजस्तै)। अहिले पनि, हाम्रै खुद देशमा, बाँच्दै सास्ती पाउनेहरु असंख्या छन; सास्तीका कारणहरु हजारौँ छन। तर धेरैको विवेक त्यता जाँदैन। तर जब बेला घर्किन्छ र ज्यान सुस्ताउँछ, अनि RIP का बाढी देखिन्छन; कसको दोष हो भनेर पहिल्याउन विद्वानहरु उफ्रिन्छन। खहरेको बाढीझैँ एकैछिनमा आउने-जाने यस्ता उफ्राइ उस्तै लाग्छन भने, म के गरुँ!?!  प्रतिक्रिया दिन मात्र बसेका चरम प्रतिक्रियावादीहरुको यस्तो बानीले अति नै दिगमिग हुन्छु म चाहिँ।

xxx

मरेकाप्रति किन माया लाग्दैन? ‍लाग्नैपर्ने हो र?

जन्मिन्छ भने पक्कै मर्छ, कारण जे होस्। आफ्नो परिवार र साथीभाइको मृत्यु भएमा केही क्षण दु:ख लाग्नु स्वाभाविक हो। केही समय बिताइएको निर्जीव वस्तुसँग त छुट्टिँदा माया लाग्छ भने जीवित बाबुआमा, मामामाइजु, साथी, छिमेकी, आदि मरेर जाँदा मनमा अनेकन भावनाहरु आउनु अनौठो भएन। तर यिनकै मृत्युमा पनि मेरो सन्तापले मरेर गएका प्रियजनहरु वैकुण्ठ पुग्छन भन्ने मलाई लाग्दैन… नचिनेकाहरुको त कुरै परको भो। मेरा RIP र ‘उहाँ अति महान हुनुहुन्थ्यो’ सुनेर मरिसकेकाहरुले आनन्द मान्दछन भन्ने पनि लाग्दैन। मरेपछि सबै अन्धकार हुन्छ भने मैले केही भनेर वा गरेर केही फरक पर्ने हैन। वा, मरेपछि अन्धकार हुँदैन र आत्मा बाँचिरहन्छ भनेर एकछिनलाई मानिलिने हो भने पनि मभन्दा बढी त मर्नेकै परिवार तथा साथीहरुको शुभचिन्तन बढी प्रभावकारी हुन्छ होला। यसर्थमा अरुलाई देखाउनका खातिर के मेरो मनमा मैले चिन्दै नचिनेको मानिसको लागि माया छ भनेर म स्वाङ पार्दै हिडूँ?

नेल्सन मन्डेला वा मुहम्मद अली वा भैपरी आएमा डा. गोविन्द केसी… जोसुकै मरेका हुन, घरमा पालेको १३ वर्षे कुकुर ४ वर्षअघि मर्दा जति दु:ख अरु कोही मर्दा पनि लागेको छैन।

मालिकको स्वागत गर्नुपर्छ

हाम्रो गाउँमा माओवादी द्वन्द्वको प्रत्यक्ष असर खासै परेन। गाउँमा माओवादी आएर लुटपाट गरेनन्। स्कूलमा बुर्जुवा शिक्षा नपढाओ भनेर कहिल्यै भनेनन्। स्कूलबाट ठिटाठिटीहरुलाई आफ्नो सेनामा भर्ती गर्न भनेर अपहरण वा बलजफ्ती पनि गरेनन्। घरका खसीबाख्रा वनतिर घिसारिएनन्। चन्दा चाहिँ मागे। सक्नेले दिए, नसक्नेले बाँकी रहेको ज्यान कहिले जाने हो भन्दै दिन गने (होलान)। तर प्रत्यक्ष असर खासै परेन।

तर प्रत्यक्ष असर गाउँमा नपर्दैमा सुरक्षित महसुस गरियो भनेर पनि भनेको हैन। पुलिसको गस्ती र सेनाले गरेको घर खानतलासीले तनाव दिन्थ्यो। राति पिसाब च्यापेर मुत्न उठेका सरलाई जेलमा थुनियो रे भनेर भोलिपल्ट सुन्दाको खबर; वनमा आगो बल्दा नि लौ गोली ताक्ने हुन कि अब भन्ने त्रास; केही नयाँ मान्छे देख्दा कान ठाडो हुने… यी यावत कुरा अरुले झैँ भोगियो। तर कुटाकुट र मारामार भएन; यो हिसाबमा द्वन्द्वले पोलिहालेन। तर यति मरे र उति मरे भन्ने खबर सुन्दा डर पलाउँथ्यो। मैनापोखरीमा घटना घटाएपछि त लौ अब ठूलो घटना घट्न दाङ, अछाम, रोल्पा नै नचाहिने रहेछ, यहाँ राजधानी नजिकैको काभ्रे भए पनि हुने रहेछ ज्यानमाराहरुलाई… भन्ने सोचेर डर त्यसै त्यसै बढ्थ्यो।

र एकाएक युद्ध सकियो। अत्यन्तै दुर्लभ प्रचण्डको साक्षात फोटो पत्रिकाले छाप्न थाले। यी सरकारमा जाने भनेर चुनावको तयारी गर्न थालेपछि चाहिँ लगभग ढुक्क भइयो, जनचाहना बुझेर, रगतको छ्यापाछ्यापबाट अमन भएर अब यिनले राम्रो बाटो समाते। माओवादीले मारेका र सेनाले मारेका दुवैतर्फका गरेर लगभग १७ हजारको रगत खेर नजाने भो भन्ने लागेको थियो देशका सबैलाई।

तर निकै वर्षपछि, अहिले आएर, लाग्न थालेको छ कि यो सबै नाटक रहेछ। १७ हजार मर्नु-मारिनुमा भारत र यूरोपियन युनियन, र सम्भवत अमेरिकाको पनि स्वार्थसिवाय केही रहेनछ भनेर। पश्चिमा देशहरुलाई धर्म-प्रचार र सामाजिक उत्थानको ढ्वाङ रचेर देशमा विद्यमान सांस्कृतिक विभेदलाई गलत ढङ्गबाट चर्काउनुमा रुचि रहेको अहिले आएर प्रष्ट भएको छ। भारतको आँखा त परापूर्वदेखि नै पानीमा हो। पश्चिमाहरुले उठाएको द्वन्द्वको बिस्कुन सँगेल्ने जिम्मा पनि भारतले नै पाएको कुरा पनि झलझली नै देखिन्छ। जबसम्म हाम्रोमा अस्तव्यस्तता रहिरहन्छ, जबसम्म हामीले आफ्नो आत्मसम्मानमा विश्वास गर्न सक्दैनौँ, जबसम्म सहाराको लागि दक्षिणको भर परिरहनुपर्ने हुन्छ, तबसम्म भारतले मस्ती गरि नै रहनेछ। उसको प्रमुख अस्त्र भनेको नेपालीको मनोबल गिराउनु हो। मनोबल गिरेकाहरु एकीकृत हुन सक्दैनन्, आवाज उठाउन सक्दैनन्, र आफैँ केही राम्रो गरेर देखाउन सक्दैनन्। अनि प्रभुत्व कायम भैरहने पक्का छ। सुनिन्छ, माओवादीले बन्दूक बिसाउनुमा भारतको आदेश आउनुले हो। मुखर्जी एक प्रमुख पात्र थिए अरे यसको पछाडि। शायद बडे मालिककै आगमनको लागि होला, यता बहादुर नेताहरु घर बढार-कुँडार, सिँगार सबै भइरहेका छन। अझ, मालिक कजाउन जागिरबाट विदा लिएर र सारा देशलाई नै विदा दिएर मालिकको स्वागत गर्न भनेका छन। हग्न जाँदा मखमलको कट्टु भनेको यै होला।

स्कूल पढ्दा लाग्थ्यो – छापामार भनेका वनमा लुकेर बस्ने गरीबका प्रतिनिधिहरु हुन जसले शहरबजारका ठालु र स्व-घोषित सम्भ्रान्तहरुलाई कायल पार्छन। तर बुझ्दै जाँदा त छापामार भनेका भारतमा लुकेर बस्ने ती कपूतहरु रहेछन जसले भारतीय विस्तारवादको झण्डा बोकेर देशमा गरीब र सोझासादालाई कायल पार्नेहरु रहेछन। बाबुरामको दुष्ट सोचाइदेखि प्रचण्डको आचीले भरिएको दिमाग; शेरबहादुरको भारतीय पाउ-पूजनदेखि माकुनेको दासीय मानसिकता – सबैले यसैको पुष्टि गर्दछन। पहिले भारतविरुद्ध यति र उति बुँदे पर्चा छाप्ने नाटक, शेरेको ओपन फायर, शेरेकै संसद विघटन, मालिक भेट्न महिनामा धेरै पटक पूच्छर हल्लाउँदै दक्षिण झर्नु… सबै नाटक नै रहेछन।

र, यति सबै देख्दा-देख्दै पनि मिडियाका ठूलाठाला सोल्टीहरु कसरी भारतको गेडा मलेर खुशी पार्न सकिन्छ भनेर दिनोरात सोचिरहेको देख्दा, घाँटीदेखिको खकार निकालेर यिनको मुखभरि थुक्न मन लाग्ने गरी रिस उठ्दछ। हुन त कुकुरको जीउमा उपियाँ र सुँगुरको चाकमा किर्ना परेकोमा अनौठो मान्न नपर्ने हो… नेताले सिद्ध्याउन बाँकी रहेको कुत्तेका दानाको रयलपयल जुठो चाट्न पाइन्छ कि भनेर भरौटे सल्बलाउने नै भए। तर पनि, पढेका बुझेकाबाट पनि आशा गर्न सकिन्न भन्ने जब बुझिँदो रहेछ, तब रिसाउनु र बहुलाउनुबाहेक अरु केही गर्न सकिँदो रहेनछ।

भोलि भारतीय राष्ट्रपति आउँदा सार्वजनिक विदा दिनु शायद यो नाटकको अर्को स्मरणीय विन्दु हो। भुइँचालोले थिलथिलिएका मान्छेहरुलाई नाकाबन्दीमा घेरेर इन्तु न चिन्तु पारी घाउमा झीर रोप्ने भारत, र भारतसमर्थक मधेशी सडेगले लोग, र पहाडी राजधानीमा हैकम चलाएर बस्ने पाल्तु कुकुरहरुले जानाजान भारतकै स्वागत गरिरहेछन। भारतीय दूतावासले ‘कुत्तेका दाना’ नामकै शीर्षकमा अथाह पैसा निकासा गर्दासमेत आफ्नो तुरी देखिएको चाल नपाउने नेपाली नेताहरुले ती मरेका १७ हजारको रगतमा धर्धरी मुतिरहेका छन। हामी रमिते हेरिरहेका छौँ। थुतुनो चल्छ, अरु चल्दैन हाम्रो। यो लेखेर मनको भडास पोख्नु पनि यै लाचारीमै पर्दछन।

भाषाका कुरा

 

म आफैँ रुञ्चे हैन। त्यसैले होला रुञ्चेहरु मनै पर्दैनन्। म झ्यासलाई को मनपर्छ को मनपर्दैन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण पनि हैन।

अचेल एउटा वर्ग छ, भाषा बिग्रियो भनेर रुने। म आफैँ पनि अरुलाई बेलामौकामा भाषिक शुद्धताबारे २-४ कुरा भन्दै आएको मान्छे हुँ। तर त्यसो भन्दैमा म रुञ्चे हैन। ‘भाषा बिग्रियो, लौ न हजुर’ भनेर पसारो लगाइनँ। तर यसो गर्नेले किन गर्दछन भनेर राम्रैसँग बुझ्दछु पनि – यिनीहरुमा नेपाली भाषाप्रति बिछट्टै माया छ। यसको सम्मान गर्नुपर्छ।

तर रुनु पर्दैन पनि जस्तो लाग्छ।

मैले सानोमा स्कूलमा सिकेका केही शब्दहरु यसरी लेखिन्थे:

खुशी, शहीद, शीशा, नेत्री, पसिना, आदि। सबै सम्झनामा पनि छैनन्, र लेखेर साध्य नि हुन्न होला।

भन्न खोजेको कुरा चाहिँ के भने, यी शब्दहरु अचेल भिन्नै तरिकाले लेखिन्छन। मोटा श पातला भएका छन त ह्र्स्व र दीर्घबीचको पर्खाल धेरै हदसम्म ढलिसकेको छ। यो ठीक हो या हैन भनेर सोध्ने हो भने मिश्रित जवाफ आउँदछ।

भाषाका स-साना नियमहरु अरु ऐरेगैरेका तुलनामा अलिक धेर जानेका छन भने ‘यो ठीक हैन किनभने यसरी पो हुनुपर्दछ’ त भनेर भन्छन यिनीहरु। अर्थात, जे थियो, त्यै नै हुनुपर्दछ भन्नेहरुको झुण्ड। अंग्रेजीमा Purists भन्छन यिनलाई। माथि भनेको वर्ग यही हो; पहिलो वर्ग।

अर्को वर्ग छ, जसले सोच्दछ कि ‘अलिअलि फेरिएर के भो त?’ समयअनुसार सबै परिवर्तन हुन्छ भने भाषा चोखिने त कुरै रहेन, त्यसैले भाषामा आउने र आएका परिवर्तनहरु आत्मसात गर्दै जाउँ भन्ने वर्ग यो हो। यसमा जुज्दाइ पनि पर्दछ।

अनि अर्को एक वर्ग छ जसलाई भाषाको परिवर्तनबारे सोध्यो भने ‘यो भाषा के हो’ भनी सोध्ने खाले। खास यो समूह हो जसले भाषामा आइरहेका परिवर्तनहरुलाई सर्वप्रथम अरुसामु पस्किने। पत्रिका, अनलाइन मिडिया, पुस्तक प्रकाशकहरु, र ब्लगरहरु पर्दछन यो ग्रुपमा। एकले ‘अशुद्ध’ लेखेपछि अरुले देख्दा ‘ए, यसरी पो लेख्ने रहेछ त’ भनेर त्यही ‘अशुद्ध’ कुरा लेख्दै गयो भने कालान्तरमा शुद्धता पाउँदछ। नपत्याए शहीद कसरी सहिद बन्यो, त्यो हेर्दा हुन्छ। मेरै आँखाअगाडि, लगभग ७-१० वर्षको बीचमा आएको परिवर्तन हो यो।

पहिलो वर्ग, जसले ‘यो मान्य हुँदैन, हुनु नै हुँदैन, १ हुँदैन २ हुँदैन ३ हुँदैन’ भनेर ईँजार खुस्कनेगरी उफ्रन्छन, ती देखेर चाहिँ अचम्म लाग्छ।

किनभने, वर्ग २ को कुरा धेरै हदसम्म ठीक छ। ठीक नभए विचारणीय स्तरसम्मको त पक्कै छ।

बाउबाजेले हिँडेरै जागिर-खेत-बजारसम्म पुग्थे, म नि त्यसै गर्नुपर्‍यो भनेर सोचिएको थियो भने साइकल, मोटरसाइकल, बयलगाडा, आदि समाजमा त्यति विघ्न हुन्नथे जति आज छन। टिभीको कुरा त्यस्तै, रेडियोको कुरा त्यस्तै। हामीले जसरी अरु क्षेत्रमा हुने परिवर्तनलाई आत्मसात गरेका छौँ, त्यसरी नै भाषामा हुनेलाई पनि नगरी सुख छैन। किन भन्नुहोला?

किनभने न तपाईँ, न म रहिरहन्छौँ यहाँ भाषाको बारेमा बाझेर बस्न।

हाम्रा छोराछोरीले ‘नमस्कार’ को सट्टा ‘सप ड्युड’ मा बढी सहजपना र आनन्द मान्दछन भने हाम्ले रोकेर रोकिने?

हजुर-तपाईँ-तिमी-तँ को अनावश्यक तहलाई बोझ मानेर भावी पुस्ताले केवल तिमी मात्र प्रयोग गर्‍यो भने ‘तेरो बाउलाई / तेरी आमालाई तिमी भन्चस्?’ भनेर उफ्रिने?

उनीहरुभन्दा पछिको पुस्ताले अर्कैगरी भाषा लेख्ला, बुझ्ला… त्यसो भयो भने पनि ठीकै छ। समयले फेर्छ भने फेरिन्छ तनि। हामी रुञ्चे भएर भो र?

तर, यसो भन्दैमा माथिको वर्ग ३ लाई साँढे जसरी उन्मत्त छोड्न नि हुन्न। भाषाको दायित्व – जुन विचारको सरल र स्पष्ट सम्प्रेषण हो – यिनले सिध्याउन लागे भने यिनका नि जिब्रा थुत्न पर्च। बोलिएको तर नबुझिने र लेखिएको तर पढ्नै नसकिने अवस्थामा भाषा पुग्यो भने त भाषा भाषा नै रहेन नि। त्यसका लागि चैँ चनाखो हुनैपर्छ। कर्ण शाक्य एक उदाहरण हुन। एउटा जोकका अनुसार, यिनले चिया खाँदै लेखेको कुरा यी आफैँले बुझ्दैनन् अरे चिया सकिँदा!

तीबाहेक यो ह्रस्व भएन, त्यो मोटो श नै चाहिन्छ, त्याँ हलन्त भएन भने प्रलय आउँछ जस्ता रुञ्चे कुराहरु चैँ अलि बढी नै हुन के।

दिशा र दिसाको कुरा गर्लान कसैले। मेरो भन्नु के भने, अबको १०० वर्षमा – छोडम, पचासै वर्षमा – दुवैको अर्थ एकै भयो भने दिशा किन चाहियो, दिसा किन चाहियो! एउटा जुन प्रयोग गरे नि भो! शब्दको प्रयोग कुन बेलामा गरिएको छ, त्यसले अर्थ प्रष्ट पारिहाल्ला। एउटै शब्दले २ वा बढी अर्थ राख्न नमिल्ने हैन क्यारे। सबै भाषामा होलान यस्ता शब्दहरु। त्यसैले यो र त्यो भनेर भाषामा अनावश्यक पर्खाल ठड्याएर किन बस्नु हौ?

र अन्तमा कुरो के भने, अपरिवर्तनशील (stagnant) भाषा दिगो नरहेको प्रमाण टन्नै छन। उताको ल्याटिनदेखि यताको संस्कृत सबै बोलचाल र सामान्य जनजीवनमा प्रयोग नहुनुको कारण यी भाषाहरु परिवर्तन हुनै नसकेर हो कि जस्तो लाग्छ यो झ्यासलाई। कुनै दिन आउला, अहिलेको नेपाली हराएर अर्को भाषा प्रमुख हुने। यदि समयले त्यता डोर्‍याउँछ भने ठीकै छ। परिवर्तनशील दुनियाँ छ भनेर आफैँ भन्ने, तर भाषा फेरियो भनेर चैँ ङ्यारङ्यार र ङुरङुर गर्ने। हैट!

मेरो २ पैसे कुरो यत्ति हो। कसैप्रति व्यक्तिगत प्रहार हैन। Purist हरुको उफ्राइबाट उदेक लागेर मेरो ट्वाके कुरो यस्सो चुस्स राखेको मात्र। धन्यवाद।