काठमाडौँवासी पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ जित्न चाहनु पछाडि धेरैका धेरै बतासे सिद्धान्तहरु सुन्न पाइन्छ। कोही भन्छन उनले नेपाल राज्यलाई एक ढिका पार्न यसो गरेका हुन्। अरु भन्छन क्षत्रीय रगत उम्लेर के गरुँ के गरुँ भएर वरपरका सबै राज्य जित्न निस्केका हुन्। कोही त के पनि भन्छन भने यी ठेट पहाडका तागाधारी पुरुष भएकाले उपत्यकामा जनजाति राजाहरुले मोजमस्ती गरेर बसेको देख्न नसकी डाढले नै युद्ध गरेका हुन्। अब ल्वाँदहरुको मुख त थुन्न सकिन्न तर खास कारण भने अर्कै रहेछ। हालसालै प्रकाशमा आएको alternate reality मा आधारित उनको कान्तिपुर विजयबारे मेरा तुच्छ शब्दहरु यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु।

xxx

ससुराले फेरि पनि स्वास्नी घर लान दिएनन्। लौ फसाद।

जुँगाको रेखी आधा हो आधा हैन हुँदै बिहे गरेका थिए गोरखाका युवराज पृथ्वीले, जो डाँडाघरे पिर्थि भनेर दौँतरीमाझ प्रिय थिए। अग्लो ज्यान, फराकिलो दारका पृथ्वी लुरे भएपनि अनुहारमा ओज प्रशस्तै झल्किन्थ्यो। दश डाँडा, चौध भञ्ज्याङ अढाइ दिनमै भ्याएर साँझ मक्वानपुर गढीको ससुराली आँगन टेकेका थिए। भोकले चूर, त्यसमाथि जहानसँग एउटै झुलमुनि सिरकमा गुँडुल्किन पाइने कल्पनाले ज्यानमा ल्याएको हर्मोनको बाढी। तर निहुँ खोज्दै ससुराले छोरी यो पटक पनि घर पठाउन्नँ भने।

कन्सिरी ताआआतो भयो। नाकको डाँडीमा पसिना आयो।

“तेरो घरमा तैँ बस् बूढो! तेरी छोरी नि तैँ पाल्!!”

यति भनेर रन्किँदै अँध्यारोमै गढी छोडे पृथ्वीले। रिसको झोँकमा जुत्ता नि नलगाई हिँडेछन.. आधा घण्टापछि उकालोमा कटुसको बोक्राले घोचेपछि पो थाहा पाए!

तर सिधै घर फिर्न मन लागेन।

‘देश हुनु त मल्लका जस्ता समथर।’ ‘मन्दिर हुनु त मल्लका जस्ता सुन्दर।’ ‘प्रजा हुनु त मल्लका जस्ता बोधा।’

नेपाल उपत्यकाका तीन राज्यबारे बहुत सुनेका थिए। सुनेर वाकप्याकदिक्स नै भैसक्या थे। हेरम न त कस्तो रैछ खाल्डाका भ्यागुताहरुको रजाइँ भन्ने सोचेर हान्निए खाल्डोतिर।

चन्द्रागिरीमा पुगेर तल नजर डुलाउँछन त, खेतहरुमा सुनै फलाएजसरी गर्वले बहुत चौडा उपत्यका आँखाको नानीमा चढे!! शेषनागका हजारवटा टाउकाले सबैतिरबाट घेरेर स्वयं विष्णु भगवानलाई जोगाएजसरी चारै दिशामा आकाश छोएका भयङ्कर पहाडका किल्लाहरु। अनि ऊ माथिबाट हरिया फाँटहरु चिर्दै चाँदीको जलप ओढेर बगेको बागमती। वर्षौँदेखि सुनी आएको यो नेपाल उपत्यकाको वर्णन आज खुद स्वयं आफ्नै आँखाले देख्दा अन्धोले सर्पको मणि भेटेजस्तो भयो उनलाई। र सम्झे, गोरखाको विकट डाँडोमा एउटो फुस्रो ढुङ्गोको टुप्पाँ टुसुक्क बसेको आफ्नो घर। परारै मात्र त हो, भदौमा पहिरो आएपछि एकापट्टिको कुनो खस्रक्क तीन हात तल खसेको!

अनायासै सोचे, यस्तो त्रासबीच बसेको गोरखा दरबार यो रुमाल बिच्छ्याए जसरी समतल उपत्यकामा सार्न पाए…..। थाहै नपाई १ बटुको थुक घाँटीबाट घुट्किएछ, र मुखबाट निस्कियो – बाउलाई थर्काएरै भए नि सीम खेत बेचिन्छ, तर ज्यानकाजीले बार्दलीसहितको यामानको घर त ठड्याएरै छोड्छ, छोड्छ यहाँ!

xxx

नरेन्द्र लक्ष्मीलाई बिहे गरेर घर ल्याएको तीन महिना नि बल्ल पुग्दैथियो। कहाँ हेमेकी छोरी, कहाँ यी बनारसी राजपूतकी छोरी। रूप, गुण, विद्या के थिएन र यिनमा। जति आफ्नी पत्नीमा लीन थिए, त्यति नै चाह त्यो नेपाल उपत्यकाको पनि। केही सालअघि देखेको उपत्यकाको त्यो दृश्य आँखामै नाचिरहन्थे। त्यहाँ घर भएको, घरमा जहान, बालबच्चा, आदिको सपनाले पृथ्वी कायल भैसकेका थिए।

एक साँझ खोपीमा नरेन्द्र लक्ष्मी पृथ्वीको केश चलाइदिँदै थिइन्। पृथ्वीले उनको हात च्याप्प समाते र भने – लच्छु, तिमी सुखमा हुर्केकीलाई मैले यो अनकन्टार पहाडमा ल्याएर दु:ख दिएँ नि?

खाटबाट ओर्लिए, अनि कोठाको यो कुनाबाट त्यो कुना हिँड्न थाले, दार्शनिकझैँ कुनै गहन सोचमा डुबेझैँ। भने – बुझ्यौ, म शहर जान्छु। त्यहाँ जग्गाको मोल बुझ्छु। उस्तै परे १ टुक्रा जग्गा जोडेर पनि आउँछु। घर त्यहाँ सारियो भने तिमीलाई नि माइत आउन-जान सजिलो हुन्छ। नाइँ नभन ल?

विचरी नरेन्द्र लक्ष्मी। भाषा बुझे पो। तैपनि फिस्स हाँसिदिइन् श्रीमानको हाउ-भङ्गिमा र जोश देखेर।

पृथ्वी पनि दङ्ग परे। मोरी नेपाली बुझ्दिन भन्ठानेको त बुझ्दी पो रछ।

तत्कालै अलि आत्तिए पनि – अस्ति सुसारेलाई जिस्काको नि थाहा पाई कि के!? 🤔😳

xxx

भक्तपुर आइपुग्न ठ्याम्मै ४ दिन लाग्यो। सुनेका थिए, रञ्जीतको छोरो वीरनरसिंहलाई कुस्तीमा र तरुनीमा रुचि छ। वीरले बाहिर ह्याङ्आउट गर्दा परिचय आदानप्रदान गरे, बिस्तारै साथी बन्दै गए। दुवै जवान। दुवैको रुचि समान। आफ्ना २ बिहेका किस्सा सुनाएर पृथ्वी वीरलाई भुतुक्कै पार्दथे। यसरी वीरलाई साथीबाट घनिष्ट मित्र बनाउन उनलाई धेरै समय लागेन।

साथी बनाउनेभन्दा पनि पृथ्वीको रुचि कसरी हुन्छ, जसरी हुन्छ, उपत्यकामा जग्गा जोड्न सकिन्छ, त्यसमा थियो। उनले सुनेका थिए कि नेवार राजाहरुले उपत्यकाबाहिरका, त्यसमाथि पनि रजौटा खलकलाई जग्गा किन्न र महल बनाउन वर्जित गरेका थिए। त्यहाँको रैथानेलाई व्यक्तिगत रुपमा हात नलिईकन आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न अरु उपाय उनीसँग थिएन।

तीन महिना भक्तपुरमा बसुञ्जेल त्यहाँको भौगोलिक, राजनैतिक, आर्थिक, र विशेषगरी रणनीतिक अवस्था बुझे। तर बुझाइले मात्र कुनै खास उपलब्धि हासिल गर्न सकेनन्। आफूलाई उपत्यकाकै वासिन्दा भनी प्रमाणित गर्न डेढ थैला तामाका सिक्का लिएर डकुमेन्ट तयार पारिदिने बागबजार र पुतलीसडकका दोकानहरुमा पनि भ्याए। तर अहँ, सकेनन्। भक्तपुरका युवराज वीरनरसिंह स्वयंले प्रयास गर्दा पनि केही भएन। महिनौँको प्रयासपश्चात पनि केही उपलब्धि हात नपरेकाले बडा दु:खित थिए उनी। तीन महिने भीषाको म्याद पनि सकिएको। काम कुनै तवरले नबन्ने देखिसकेका थिए त्यसैले पीडामा पीडा थप्न कन्सुलेट गई पुन: भीषा जित्न मन लागेन उनलाई।

र आजित भई, गह्रौँ मनले हृदयले गोरखा फर्किने निधो गरे। नरेन्द्र लक्ष्मीले के आश गरी बसेकी होलिन्। आमा कौशल्याले बाटो हेरी बसेकी हुन छोरोले लालपूर्जा र घरको नक्सा ल्याउँछ भनी। कसरी मुख देखाउनु। बडो चिन्तामा परे उनी।

आजित थिए, तर पराजित थिएनन्। मन भने पक्कै कुँडिएको थियो उनको। दिसा गरेपछि धुँदै नधोई लुगा भिरेर हिँड्ने देश भँडुवा विदेशी गोराहरुलाई चाहिँ बस्न दिने तर वरपरकै बाइसे-चौबीसेमै बसिरहेका वासिन्दाहरुलाई भने सख्त बन्देजबाट पृथ्वीको मन चसक्क भएको थियो। यो रेसिजमको बदलाको लागि तयार थिए उनी। पर्खाइमा थिए त केवल उचित समयको।

xxx

बदला भनेको भुसको आगो जस्तो हुनुपर्छ रे। भित्र बिस्तारै बिस्तारै सल्किरहेको, बाहिर भने केही नडढेको। जब पूरै रास खरानी हुन्छ, अनि शत्रुले थाहा पाउँदछ कसरी खिइएछ भनेर।

पृथ्वीले यो बुझेका थिए। त्यसैले राजा बनेपछि पहिलो काँटी नुवाकोटमा सल्काए। अनि लमजुङ। अनि तनहुँ। मकवानपुर। कीर्तिपुर। यी विजयहरुका बीचमा मकवानपुरे दिगबन्धनले झिकाएका मुस्लिम र काठे जयप्रकाशले बिन्ति गरेर बोलाइएका ब्रिटिशलाई पनि हराउन भ्याए। काठमाडौँको उपत्यकामा घरघडेरी जोड्ने सपना साकार पार्न दत्तचित्त उनलाई रोक्ने ह्याउ कसैको भएन।

रोचक कुरा त के भने, राजा बन्नुअघि उनमा देशहरु जितौँ, सबैलाई मेरै पारौँ भन्ने सोच थिएन। राम्रो ठाउँमा बसाइँ सरेर, घर बनाएर, परिवार पालेर एक सामान्य जीवन जिउने साधारण सपना थियो। किँवदन्तीका अनुसार, लमजुङमाथि विजय पाएपश्चात एक बनारसी साधु गोरखा पुगेका थिए। सेवा-सश्रूषाबाट प्रसन्न भएर साधुले भनेछन – के इच्छा छ जेठा तेरो? ‘त्यो खाल्डोमा एउटा दरबार ठडाउन पाए हुन्थ्यो बाबा।’ पृथ्वीले मनको कुरा पोखे। आखिर उनको आँखाको नानीमा नाचिरहने त्यही एक कुरा त थियो – एउटा घर, घरअगाडि बगैँचा, बगैँचामा खेलिरहेका लालाबाला। पहाडको विकटतामा जीवन धान्दै आएको एक साधारण नेपालीको सपना अरु के नै हुन्छ र! एउटा घर र घरमा बस्ने परिवारको खुशीमै ऊ रम्छ बरा ।

तर, जब सपना पूरा हुँदैन, मान्छे कठोर बन्दछ, क्रूर बन्दछ। परिआएमा जे गर्न पनि तयार हुन्छ सपनालाई मूर्तरुप दिने प्रयासमा। सोझो औँलाले घीऊ ननिस्कने चाल पाएपछि पृथ्वीनारायणले बेग्लै पद्दतिको सहयोग लिएरै भएपनि आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने दृढ अठोट गरे। जब सिस्टमले सोझोलाई बाङ्गो नबनी जीवनमा केही उपलब्धि हासिल हुन्न भनेर सिकाउँछ, तब बबुरा हिरोले पनि सेमी-भिलेन बन्नैपर्छ… नपत्याए सञ्जय दत्तका फिलिम हेरे हुन्छ।

xxx

वरपरका सबै राज्यहरु जितिसकेपछि अन्तिममा पालो आयो नेपाल उपत्यकाको। काठमाडौँका जयप्रकाश मल्ल त्योबेला आफ्ना परिवार र प्रजासँग ईन्द्रजात्रा मनाउँदै थिए। गोर्खालीको आक्रमणको प्रतिकार गर्दै केही समय लडे पनि। तर पर्वको रमझम र नशामा चूर जयप्रकाशले विशाल गोर्खाली फौजको विरुद्ध आफ्नो सेनाको उचित नेतृत्व गर्न सकेनन्, र हार मानी पाटनतर्फ भागे। यसरी काठमाडौँ जित्ने र त्यहाँ एउटा घर बनाउने पृथ्वीको सपनाले पहिलो ठोस पाइला चाल्यो। काठमाडौँपछि अब सबै उपत्यका जित्नुपर्‍यो भन्ने सोचले उनको नजर पाटनतर्फ गयो। तर पाटनका तेजनरसिंह मल्लले राज्य छोडेर भक्तपुरतिर भागेपछि विना काटमार ललितपुरमा पनि पृथ्वीले अति सजिलै विजयको झण्डा फहराए। वीरनरसिंहको मित्रता र सहयोगको आदर गर्दै भक्तपुरे राजालाई आत्मसमर्पण गर्न १ वर्षको समय दिए। अन्तमा, शान्तिपूर्ण विजय भयो त्यहाँको पनि।

सम्पूर्ण उपत्यका जितेको खुशियालीमा उनले घर ठडाए। एक ठाउँ हो र, भ्यालीका ४ ठाउँमा ठड्याए! वसन्तपुरमा चैँ झ्याम्मै ९ तलाको दरबार ठडाए। अचेलका फुस्रा घरधनीहरु, जो ३ तले, ४ तले, ५ तले घर छ मेरो भनेर धाक लाउँछन, तिनले सिकून्, नेपालका राष्ट्रनिर्मातासँग… घर भनेको कस्तो र कत्रो बनाउनु पर्दछ भनेर।

यसरी भक्तपुरमा बसेर, अनेक तिकडम गरेर पनि ४ आना जग्गाजमीन जोड्न नसकेका डाँडाघरे पृथ्वीले २८-२९ वर्षपछि पूरै उपत्यका आफ्नो बनाई छाडे। ६ वर्षको उमेरमा बाबा गोरखनाथको गुफामा पुगेर छादेको दहीले पैताला छोएदेखि साँच्चै नै पृथ्वीले टेकेको पृथ्वी पृथ्वीको भयो। र, वर्तमान नेपालका पितामह पृथ्वीनारायण शाहकै लगन र धैर्यतालाई नै देखेर हुनुपर्छ, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले २ सयवर्षपछि लेखेका – उद्देश्य के लिनु, उडी छुनु चन्द्र एक!

xxx

एकदिनको कुरा हो। आफ्नो पौरखले यतिसम्म गर्न सकेकोमा मख्ख परेर, मुसुमुसु हाँस्दै कौसीमा बसी अस्ताइरहेको सूर्य हेरिरहेका थिए। यत्तिकैमा तलबाट आवाज आयो: बाज्या! ओ बाज्या! घरमा कोही हुनुहुन्छ?

झ्याक्नी को आयो यतिबेला!? झनक्क रिस उठ्यो पृथ्वीलाई। शान्तिसँग बसेर तमाखु तान्न पनि दिँदैन।

कौसीको डिलबाट तल हेर्छन त एउटा ठिटो घरी ढोका घरी कौसीतिर हेर्दै रहेछ। पृथ्वीलाई देखेपछि दुई हात जोडेर नमस्कार गर्‍यो। भन्छ – बाज्या, त्यहाँ असनमा सानो पसल छ मेरो। पूर्वमा ईलाम, पश्चिममा गुल्मीबाट ताजा चियाकफी ल्याएर बेच्छु। चिया पिउनी सेरामिक कप पनि बेच्छु म।

तेरो चिया के गरौँ त म? रन्किए पृथ्वी। भैँसीलाई खोले ख्वाउँ?

हैन बाज्या। बाज्याको घरमा डेरा पाइन्छ कि भनेर सोध्न आको। 😂😹

घाँसको सुवास

मान्छेको हात, जीऊ काट्ने हो भने त्यो रुन्छ। तर विरुवाको काट्दा विरुवा रुन्छ त?

सुनसान जंगलमा रूख ढल्दा आवाज आउँछ कि आउँदैन भन्ने प्रश्न जस्तै होला यो प्रश्न पनि।

विरुवा काट्दा निज रोएपनि नरोएपनि विरुवाले गरिरहेका कृयाकलापहरु अनौठा हुन्छन। कसरी र किन गर्छन भन्नेबारे एउटा झारपात लेख यो।

घाँस तथा स्याउला काटेको अनुभव भएका हामी धेरैलाई थाहा छ, घाँस काट्दा एउटा बहुतै मीठो सुवास नाकभित्र छिर्छ। घाँस काटेका तुलनामा रूखबाट स्याउला झार्दा यो वासना शायद अलि कम होला, तर वासना त हुन्छ नै। अझ सिमसिम पानी पर्दाखेरी काट्या छ भने त ओहोहोहो! त्यो वासनाले पूरै इलाका सुगन्धित बनाउँदछ। [[स्याउलाको ठूलै भारी बोक्न पर्‍या छ भने त्यो सुवाससँग हाइहेलो गर्दै, बोझ बिर्सँदै पाखाबाट घरसम्म आउँथे म।]] घाँस-रुख-विरुवाले काटिँदा उत्पादन गर्ने यो मीठो वासना के हो? र किन त?

हामी मान्छेलाई कसैले चक्कु-कर्द हान्यो भने प्रतिरोधमा हात र लात हान्छौ त्यो प्रहारकर्तालाई। यो गर्न नसके मुखबाट ‘गुहार’ सम्म निस्केला, वरिपरि भएका कसैले सुनेर सहयोग गर्लान कि भन्ने आशमा। घाँसमा पनि कुरो यै हो। तर घाँसले आफूलाई काट्नेमाथि लात मार्न सक्दैन। न त कराउन नै सक्छ सहयोगका लागि। के चैँ गर्छ त भन्दा, ‘काट्नेले काटिसक्यो, योबारे केही गर्न सकिन्न। तर भविष्यमा आइपर्ने जोखिमबाट बच्छु’ भन्ने सोच्छ। अनि उचित कदम चाल्दछ।

विरुवाले काटिँदाका बेला अंग्रेजीमा volatile organic compounds अथवा secondary metabolites भनिने रसायनहरु उत्पादन गर्दछ। यी रसायनहरु बहुउपयोगी हुन्छन – भन्नाले, चोटपटक नलाग्दा पनि विरुवाले यिनको प्रयोग आन्तरिक रुपमा गरिरहेको हुन्छ – जसमध्ये एउटा मुख्य चाहिँ प्रतिरक्षा/सुरक्षाका लागि हो। जस्तो, तीतेपातीको गन्ध (कतिलाई गन्हाउला तर मलाई चैँ मीठो लाग्छ यसको वासना) सुँघेपछि गाई-बाख्राले यो खाएनन् भने तीतेपातीको ज्यान जोगियो; ज्यान जोगिएपछि यसले समागमका कार्यक्रमहरु गरेर आफ्नो बीऊ जोगाउन पायो। तर सबै विरुवाले यसरी बाह्य गन्ध उत्पादन गर्दैनन्। कुनै घाँस या स्याउलाका पातहरु नचपाइञ्जेल यी रसायन बाहिर निस्कनन्। जब चपाइन्छन्, तब ती रसायन गाईवस्तुको जीब्रोमा पर्दछन र स्वाद मन नपरेर तिनले थूकिदिन्छन ती पात। डाम्नाले कुनै घाँस खाने कुनै नखाने, कुनै स्याउलाको बोक्रैसमेत खाने तर अरुमा चैँ मुत्ने यै भएर हो। काटिइसकेपछि, टाट्नामा हालिसकेपछि, र वस्तुको मुखमा परेपछि मात्र रसायन निकाल्नु मूर्खता जस्तो देखिएला। तर हैन, रुख-विरुको कुटिल चाल अर्कै हुन्छ। गाईवस्तुले स्याउला नखाएपछि दु:ख गरेर रुख किन चढ्नु, किन भारी बोकेर घरसम्म ल्याउनु! त्यसैले अर्कोचोटि पाखातिर जाँदा पशुपालकले त्यो रुखको स्याउला झार्दैन, र फलस्वरुप त्यो रुखले पनि शान्तिसँग बाँच्न पाउँछ। यस्तो कर्कट चाल गँगटोले नि चाल्दैन होला! 😀  अनि, जबसम्म त्यो मान्छेले आफूले सिकेको कुरा अरुलाई (छोराबुहारी, छिमेक, आदि) जानकारी गराइरहन्छ, तबसम्म त्यो रुखle (या घाँस) निर्वाध बाँचिरहन पाउँछ। स्याला २ मिनेट सोच्ने हो भने मान्छे तथा पशुभन्दा रुख-विरुवाहरु धेरै नै बुद्धिमान भएको सत्य उजागर हुन्छ!

काटिँदा (या गाईले खाँदा या किराफट्याङ्ग्राले चपाउँदा) निस्कने रसायनले रुख तथा रुखका छिमेकको बचाऊ गर्ने कुरो गरियो। साथसाथे यी रसायनहरुले राम्रा (beneficial) किराहरु पनि आकर्षित गर्दछन भन्ने पनि पुष्टि भएको छ। जब दु:ख दिने किराहरुले रुख-विरुवाको पात चपाउन थाल्छन, तब बोटहरुले यी रसायनहरुको उत्पादन गर्दछन र राम्रा किराहरु आफूतिर आकर्षित गर्दछन। यी राम्रा किराहरु प्रायजसो ती झ्यास किराहरुको हाकिम (predator) हुन्छन, र तिनलाई खाइदिन्छन। यसरी आफूले नसके पनि घुमाउरो बाटोको सहयोग लिएर विरुवाले आफ्नो सुरक्षा गर्दछ। जनावरहरुले जस्तो भागेर, कराएर, प्रतिरोध गरेर तत्काल मुक्ति पाउन नसके पनि रुख-विरुवाहरुले आफ्नै किसिमले आफ्नो सुरक्षा गर्दछन। आफूमा लागेको घाउ-चोटपटकको उपचार पनि यिनले आफैँ गर्दछन। त्यसैले पनि यिनीहरु साह्रै कुशल र शालीन जीवहरु हुन।

माथि लेखेको रुख विद्वान हुने कुरा हाम्रा खोष्टे विद्वानहरुलाई नपच्ला। खोष्टे विद्वानहरुलाई के थाहा छैन भने रुख-विरुवाहरु पृथ्वीको सबैभन्दा पुराना प्रजातिहरुमा पर्दछन। केही सूक्ष्म जीवहरु (जस्तै ब्याक्टेरिया) पनि परापूर्व कालदेखि बाँच्दै आएका छन। तर complex organisms को कुरा गर्ने हो भने रुख-विरुवाहरु अग्रपंक्तिमा आउँछन। सयौँ-हजारौँ वर्षसम्म बाँचिरहन बुद्धि चाहिन्छ, दूरदर्शिता चाहिन्छ। रूख काट्न मान्छे गयो भने रुखले बन्दूक निकालेर मान्छेलाई मार्दैन। या कुनै किराले रुख खोक्रो पार्‍यो भने किरा मार्न भनेर आफूलाई उखलेर फाल्दैन। के गर्छ त भन्दा पहिलो शुरुमा सकेसम्म आफूलाई बचाउने प्रयास गर्दछ, माथि भनेको रसायनहरु उत्पादन गरेर। र साथसाथै, यो कुरा पढेर धेरैलाई ताज्जुब लाग्ला, आफ्ना साथीहरु बाँचून् भनेर उक्त रसायनहरु छिमेकमा पुग्नेगरी उत्पादन गर्दछ। रुख-विरुवाहरुले उत्पादन गर्नी ती मेटाबोलाइटमध्ये केही छन (अहिले सम्झेको jasmonic acid, ethylene) जो तापक्रम अलि धेरै हुने बित्तिकै हावासँग मिल्दछन (volatile – के भन्छन नेपालीमा?) र वरपर रहेका रुख-विरुवाहरुलाई खतराको सूचना दिन्छन। यसरी आफूमात्र नभएर छिमेकीको पनि ख्याल गर्ने भएकैले होला रूख-विरुवाहरुको लामो आयु भएको। मान्छेको जात सिद्धिएर गएको लाखौँ वर्षहरुपछि पनि रुख-विरुवाहरु नरहलान भन्न सकिन्न। केही वैज्ञानिकहरुको त के पनि धारणा छ भने, रुखको दिमागको ((दिमाग भनेर मेटाफिजिकल सेन्समा भनेका होलान)) चित्रण/कलपना गर्ने औकात मान्छेको दिमागसँग छैन। हाम्रो दिमागले ३ डाइमेन्सनभन्दा परको कुरा बुझ्दैन अरे, त्यसैले रुखको दिमाग कस्तो हुन्छ भनेर बुझ्न सक्ने हाम्रो क्षमताको विकास भैसकेको छैन रे। यस्तो याब्स्ट्रयाक्ट र फिलोसोफिकल त के होला र तर पनि सोच्न बाध्य चैँ बनाउँछ एकछिन।

अर्कोपटक घाँस काट्दा या फूल चुँड्दा या स्याउला झार्दा कुनै मीठो वासना नाकमा पर्‍यो भने बुझ्नोस् कि विरुवा रोइरहेको छैन। उल्टै, तपाईँविरुद्ध आफ्ना साथीहरुलाई कुरा लाइरहेको छ, यो दानव हो भनेर! ;))

थ्योरी अफ चाकोटिभिटी

 

आइएस्सी दोश्रो वर्षको कुरा हुनुपर्छ, चावहिलले भन्यो – निउटन गलत थियो।

निउटनको गुरुत्वाकर्षणलाई चुनौति दिँदै संसारभरका सयौँ, शायद हजारौँ, ले आ-आफ्ना विचार र तर्क प्रस्तुत गरेका छन। हाम्रै नेपाली वैज्ञानिकहरुले पनि गरेका छन। निचोरे ओठबाट दूध निस्कने उमेरका बालख हुन या कपाल आधा फूलेका प्रौढहरु, बेलाबेलामा निउटनलाई हाँक दिएर पत्रिकामा छापिइरहन्छन। हामीलाई मनोरञ्जन दिइरनहन्छन। जय होस् यिनको।

(हरेक वैज्ञानिक शोध, निष्कर्ष, तर्क आदिलाई चुनौति दिन पाइन्छ। चुनौति सफल भएमा पहिलेदेखि मानी आएका नियमहरु फेरिन्छन पनि। लडकीको उमेरजस्तो थोडी हो र नफेरिने…! )

त कुरा के भने, निउटनलाई चुनौति दिने शूरवीर खुद हाम्रै कक्षामा रहेछ; डेढ वर्षसम्म पत्तै पाइएन।

हँ? के आधारमा भन्छौ तिमी? – जनकपुरले सोध्या जस्तो लाग्छ। तिमी मुजीले हिजो गाँजा बढी तान्या थ्यौ कि के?

चावहिलले सटीक जवाफ दिएको थ्यो: बाल! तिमी सबै जाँठाहरु बिहान उठेर देउतालाई नमस्ते गर्छौ कि चाकलाई हेलो भन्छौ? दुनियाँ ग्राभिटीले होइन चाकोटिभिटीले चल्छ।

उसको मुख्य तर्क थियो: निउटनको ग्राभिटीले सबै कुरालाई तल तान्ला तर सबै कुरालाई तल तानिरहने र राखिरहने चाकोटिभिटीले हो। ग्राभिटीले तानेर र अडाएर मात्रै हुने हो भने बस्न किन पर्थ्यो! तिमीहरु १० मिनेट हिँडेपछि थाकेर बसौँ भन्छौ… १० मिनेट बसेर गाह्रो भो, अब हिँडौ भनेर कहिल्यै भन्छौ?

जे भन्यो सही भन्यो भन्ने लागिहाल्यो तुरुन्तै। साँच्चै नै, हाम्रो दैनिक कर्म-साधना-दौडधुप सबेरै उठेर चाकको आराधनाबाट शुरु भई राति खाटमा चाक बिसाएपछि मात्र सकिन्छ।

  • सबेरै उठ्दा पहिले चाकमा जीऊ अड्याइन्छ, अनि मात्र जीऊ ठडाइन्छ। हो कि होइन? त्यसैगरी, दिनको अन्त्य गर्दा पनि खाटमा पहिला चाक अडाइन्छ, अनि जीऊ लडाइन्छ। पूरै जीऊ तेर्साएर खाटमा हामफालिन्न।
  • चर्पीमा जे जे घटना घट्छन, चाक तथा चाककेन्द्रित अंगहरुले नै गरेर हो।
  • खानलाई बस्नैपरो त्यसपछि। काठको पिर्कामा होस् या खोस्टाको चट्टी या वनकर जसरी (लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका शब्दहरु) डाइनिङ टेबलमा तुन्द्रुङ्ग गोडा झुण्डाएरै किन नहोस्, चाक नअडीकन भातको सिता हामी कोही निल्दैनौँ।
  • अनि त्यहाँबाट पढ्न जाँन वा काममा जान जता हिँडे पनि बसमा सीट पाउन झ्यालबाट झोला घुसाएर सिट रिजाप गर्छौँ। यो तरिकाले काम गरेन वा अन्य कारणले सीट पाइएन तर लामो खाले सीट भको बस परो भने छेउमा चुसुक्क चाक अडाएर बस्छौँ पनि। अझ डाइबरको छेउको ईन्जिनको तातो आउने डिब्बामा बस्न पाए त झनै गजब! जे गर्छौँ, चाककै सुविस्ताको लागि गर्छौँ। लामो दूरीको बसमा पाए सीट, नपाए मुढा, त्यो नि नपाए भुइँमा बोरा ओछ्याएरै भए नि कति चोटि ओहोरो दोहोर गरियो, त्यसको लेखाजोखा गर्दा नि प्रमाणित हुन्छ कि ग्राभिटी भन्दा हामी स्वयं सबैको जीउको चाकोटिभिटी शक्तिशाली हुन्छ।
  • बसकै कुरा गर्दा माइक्रोको कुरा छुटाउन भएन। २ जनाको ‘साविक’ सीटमा ५ जना मजैले अटाइदिने खलेहरुलाई सलाम त छँदै छ। तर त्यस्तो सीटमा चाकको एक चौँथाइले पनि सीट नछोला, तैपनि अडिन्छ कि त भनेर चाक बसाउने हामी सबै पनि महान हौँ।
  • स्कूलमा बेञ्च, अफिसमा कुर्सी, पार्कमा घाँस, सडकमा रेलिङ, आदि सबले चाकै हो थाम्ने। स्याला दिमाग महत्वपूर्ण हुन्थ्यो भने हामी भारी टाउको/दिमागलाई बसाउँथ्यौँ होला… तर चाकै तेर्सिन्छ सबैतिर।

स्कूलको बेञ्च र चाकोटिभिटीको कुरा गर्दा जुज्दाइकृत एउटा प्रसङ्ग उल्लेख गर्नुपर्ने हुन्छ। हामी ९ बाट १० कक्षामा जाँदा स्कूलको बेञ्च फेरिदिए। १००% काठले बनेका पुरानाबाट फलेक काठका तर फ्रेम फलामले बनेका बिल्कुल नयाँ बेञ्च-डेस्कहरु। खासै गुनासो त गरिएन शुरुको २-४ दिन। नयाँ बेञ्च पाएर हामी सबै दङ्ग थ्यौँ। पुराना साना बेञ्चहरु अलि साना साइजका भएर घुँडा ठोक्किन्थे; कहिलेकाहिँ मक्किएर भाँच्चिन्थे। नयाँ बेञ्चलाई यो अर्थमा नि स्वागत गरियो कि यी नयाँ, बलिया, र फराकिला थिए। तर मेरो खुशी धेरै टिकेन। कर्मीले स्कूलको हेडमास्टरलाई नयाँ काठ भिडाएछ हेर्नोस्। हाम्रा बाउहेरलाई ठग्न खप्पीस हेडसरजीलाई कर्मीले नयाँ, राम्रो काठ भनेर लुट्पुटाइदिएको हुनुपर्छ। नयाँ भन्नाले केही हप्ताअघि मात्र काटिएका जस्ता लाग्ने चिसा र रसिला फलेकहरु। मेरा चाक तथा पेट अलि ‘सेन्सिटिभ’ फेरि पहिलेदेखि नै। चिसोले छोयो कि नरेन्द्र मोदी विदेश गएभन्दा धेरै चर्पी जान पर्ने हुन्थ्यो। बहुत पीडा भयो नि केही दिन त। जुत्ता खोलेर बेञ्चमा राखेर तीमाथि चाक बसालेर पनि गुजारा चलाइयो केही दिन। तर यो उपाय सष्टेनेबल नहुने देखेकाले अर्को हप्तादेखि घरा’ट चकटी बोकेर आइयो जो। जिबाले किनेका हाप दर्जन नयाँ चकटीमा एउटा सधैँ स्कूल बोकेर गएँ म एसएलसीका लागि विदा नभएसम्म। विद्या ढाँट्या हैन। मास्टरले नदेखेका हैनन्, फिस्स हाँसे, तर कार्वाही गरेनन्। यसरी चाकोटिभिटीले निम्त्याएको गम्भीर परिस्थितिको समाधान कुटिलतापूर्वक गरियो।

  • ग्राभिटेशनल पुलभन्दा शक्तिशाली चाकोटेशनल पुल हो। कुइन्सले थाहा पाएरै गाएका हुन: फ्याट बटम्ड गल्स, यु मेक द रकिङ वर्लड गो राउन्ड! पृथ्वी घुम्न ग्राभिटी चाहिन्न भनेर यसरी प्रमाणित हुन्छ।
  • हाम्रो शरीरको बनौट हेर्ने हो भने पनि अधिकांश समय बसेर काम गर्नका लागि बनाइएको जस्तो लाग्छ। बस्दाखेरी ठडिएर बस्नलाई नै भनेर, र यसरी बस्दा गह्रुँगो टाउको थाम्नका लागि भनेर मेरुदण्ड छ। र बसेको बेलामा सारा जीऊको भागको बोझ थाम्नलाई बनेका २ चुच्चा हड्डीलाई ‘सफ्ट ल्याण्डिङ’ दिने चाक (मांशपेशी) ले हो।
  • लौ न, भनौँ नै त भने, निउटनले ग्राभिटी पत्ता लाउनुमा चाकोटिभिटीको ठूलो देन छ। यो कुरा धेरैलाई थाहा छैन। तर सोचौँ, चाक नहुँदो हो या चाकोटिभिटीको अस्तित्व नहुँदो हो त के उनी त्यो स्याउको रुख मुनि बस्न पुग्थे/सक्थे होलान?? त्यसो नहुँदा ग्राभिटी उनीबाट परिभाषित हुने सम्भावना अति नै क्षीण हुन पुग्थ्यो।
  • तपाईँले अहिले यो पढिरहँदा पनि चाकोटिभिटी लागेको छ भन्नेमा जुज्दाइ ९९% विश्वस्त छ।

त्यसैले सक्दो शेयर गरेर चाकोटिभिटीबारे सबैलाई सुसूचित बनाऔँ। चाकोटिभिटीलाई राम्ररी चिनौँ र आउनुहोस्, चाकलाई माया गरौँ।  🙂

र, चाकोटिभिटीका प्रत्युदपादक श्री चावहिल सोल्टीलाई उचित पहिचान र सम्मानको व्यवस्थाको लागि पहल गर्न सरकारलाई दवाब दिऔँ।  😉

मरेका मान्छेको माया लाग्दैन

 

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

कसैको कतै मृत्यु भएमा सामाजिक सञ्जालमा RIP (rest in peace) सन्देशहरु बगरमा बालुवाको संख्या भन्दा धेरै देखिन थाल्छन। मरेका मान्छेसँग नाता नभए पनि, कतैबाट केही चिनापर्ची नभएपनि केवल ‘मानवताका नाममा’ समवेदनाहरु पोखिन्छन। मलाई यस्ता समवेदनाहरु सस्ता लाग्छन। कृत्रिम लाग्छन। र मलाई थाहा छ, यो विचार बोक्ने म एक्लो हैन। अल्पमतमा परूँला, तर एक्लो चाहिँ पक्कै हैन।

कोही एक मान्छे हुँदैमा र त्यो एक मान्छे मर्दैमा त्यो अज्ञात मान्छेप्रति सहानुभूति राख्नैपर्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। हुन त मान्छेले मान्छेप्रति ‘मानवता’ देखाउनुका पछाडि हाम्रो (मानव जातिको) दुःख-संघर्षको इतिहास प्रमुख कारण हो भनिन्छ। खास कारण के हो आफ्नै ठाउँमा होला, तर मरेका मान्छेप्रति देखाइने माया, सद्भाव, आदर साह्रै अप्राकृतिक लाग्छन। किनभने यी ‘हृदयदेखि उम्रेका सद्भावका टुसा’ अरु बेला – भन्नाले अरु प्राणीको दु:खमा – ज्यादै कम मात्र देखिन्छन। कसैले सोध्दैन थालमा मगमगाउँदो मासको दाल पछाडिको कथा; कसैलाई वास्ता छैन कुकरमा सिठ्ठी हानिरहेको खसीको आँसु; र कसैले बुझ्ने प्रयास गर्दैन त्यो १० डल्ला मःमः का यात्रा-वृत्तान्त।

मान्छे भएपछि अरु पशु तथा प्राणीको किन मतलब किन राखिरहन पर्‍यो र? भन्लान।

मेरो उत्तरः शिकारको खोजीमा दिनभर अरुसँग जुझेर राति सिमेन्टको ओडारमा ओत लाग्ने के पशु नै हैन?

(रुञ्चे-रूञ्चे हुन लागेछ, प्रसङ्ग फेरौँ होला।)

xxx

२००९ को मे महिनामा जर्मनीको दक्षिणतिर पर्ने वाइमार (Weimar) शहरको बुखेनवाल्ड (Buchenwald) कन्सनट्रेसन क्याम्प घुम्न जाने मौका मिलेको थियो। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो जर्मनीको सबैभन्दा ठूलो यातना केन्द्र रहेछ। कैदीहरु राख्ने घरका अवशेष देखेँ; कैदी हेर्न बनाइएका सेन्ट्री टावर (अझै पनि सुरक्षित) देखेँ; कैदीहरुलाई राख्ने जेलका कोठी र कोठीमा फलामका नेल देखेँ। मानवताको इतिहासमा कलंकित कृत्यहरुलाई दर्जा दिने हो भने हिटलरका यातना गृहमा हुने गतिविधिहरुले शुरुतिरै ठाउँ लिन्छन, पक्कै पनि। लाखौँ मान्छेलाई किरा-फट्याङ्ग्राहरुझैँ मारिएको ठाउँमा पुगेर ती घटनाहरु सम्झने प्रयास गरेँ। तर सकिनँ।

जेलको कोरिडोर

जेलको कोरिडोर

न त आङ सिरिङ्ग भयो, न मर्नेहरुप्रति माया जाग्यो मनमा न दुःख नै लाग्यो। सँगै गएकी साथी (अमेरिकी) चाहिँ सुँक्कसुँक्क गर्दै थिइ। मलाई किन उसलाई जस्तो भएन भनेर नसोचेको त हैन, तर सोच्दैमा संवेदना नजाग्ने रहेछ। हुन त म ऊजस्तो यूरोपियन मूलको हैन पनि, र उसको जति ‘मानवता’ ममा थिएन होला शायद… तर पनि एक सुक्को दया-माया-ममता-आदर केही जागेन। दिमागले केसम्म चाहिँ स्वीकार्‍यो भने, यो ठाउँ पिशाचहरुले राज्य गरेको ठाउँ हो, जहाँ अबोधहरु विनाकारण मारिए। हाम्रो आफ्नै १० वर्षे द्वन्द्वले १७ हजार दाजुभाइ-दिदीबहिनी मार्दा जति टोलाइएको थियो, जति मन काम्थ्यो (समाचारमा यति मरे र उति लाश भेटिए भन्दा), त्यति त के, त्यसको कुनै अंश पनि अनुभव गरिन यो लाखौँ मान्छेहरुलाई जिउँदै मारिएको ठाउँमा उभिँदा।

जिउँदै मारिएका पनि साना दुःखले हैन रहेछन। एउटा घरको तल्लो, अँध्यारो तलामा पुग्दा देखेँ कि मान्छे (जीवित हुन या मृत) ओसार्ने बडेमानको लिफ्ट। तल्लो तलाबाट खाँदाखाँद मान्छे लिफ्टमा राखेर माथिल्लो तलामा रहेका भट्टीहरुमा मान्छेको दाउरा बालिएको रहेछ। एउटा भट्टीमा दशौँ मान्छे खाँदिए होलान, कति जिउँदै थिए होलान… सबैलाई पोलियो। बल्नेहरु धूवाँ भएर चूल्होको मुखमा छोडेको कालो अँगार अझै देखिन्थ्यो। कति आगोको ज्वालामा, कति निस्सासिएरै मरे होलान। यी कल्पना मनमा खेले। तर विद्यानाश मन कुँडिएन। मानवता हराएको लिस्टमा शायद पहिलै हुन्छु होला, तर साँचो कुरा भन्नपर्दा ‘यहाँ यस्तोसम्म भएको रहेछ, हैट’ बाहेक अरु संवेदना पलाएको जस्तो मलाई लाग्दैन।

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे पोल्ने चूल्हो

मान्छे पोल्ने चूल्हो

यो लेखिरहँदा आइएस्सीमा पढेको Reading Between the Lines किताबको एउटा कथाको (नाम याद छैन, तर जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्दाखेरी हजाम पसलमा बसिरहेको मान्छेबारे हो कि जस्तो लाग्छ) एउटा लाइन सम्झन्छु, जसको अर्थ मोटामोटी यस्तो हुन्छः अन्त चल्दै गरेको द्वन्द्वको हिंसा आफू बसेको ठाउँमा आइपुग्दैन भने, त्यो द्वन्द्वको मतलब हुन्न (या यस्तै केही… lack of violence बारे)। यही पो हो कि मेरो समस्या? के त्यो लाइनले त्यस्तो ठूलो प्रभाव पारेको हो र ममाथि कि हाम्रो इतिहासमा घटेको यो बर्बर घटनाप्रति मेरो शून्यसंवेदना?

पोहोरै पनि जर्मनीको उत्तरतिर अवस्थित Bergen-Belsen यातना केन्द्रमा पुगेको थिएँ। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो चाहिँ जर्मनीको पाचौँ ठूलो यातना केन्द्र थियो। यहाँको केन्द्र अहिले म्यूजियमको रुपमा बढी चल्दो रहेछ। पुराना भग्नावशेषहरु, पर्खालहरु लगभग रहेनछन भन्दा पनि हुन्छ। यहाँको डुलाइ पनि उस्तै रह्यो। टुरिष्ट बनेर गइयो, यताउता ट्वाल्ल परेर हेरियो, केही थान फोटा खिचियो, र घरतिरको बाटो तताइयो। म्यूजियममा राखिएका धेरै कहालीलाग्दा कुराहरु – कैदीका मैला लुगा जसमध्ये धेरैमा रगतमा टाटा देखिन्थे; कैदीका टुथब्रश, चप्पल, तासका पत्तीहरु; सिपाहीहरुले प्रयोग गर्ने हेल्मेट, बन्दूक, गोलीका खोका; कंकाल जस्ता देखिने मानिसहरु जसमध्ये ससाना बच्चाहरु पनि; र श्यामश्वेत फोटाहरु जुन हेर्दै हरर फिल्मबाट झिकिएका जस्ता लाग्ने….. – यी सबै देखियो, र पनि खै किनकिन खासै दुःख-त्रास-करूणा केही जागेन। यस्ता ठाउँमा पुगेपछि आँशु बग्नुपर्थ्यो वा शिर झुक्नुपर्थ्यो वा मन भारी हुनुपर्थ्यो वा यस्तै केही….?? तर मेरो भएन। ‘मरेछन, ज्या’ सम्म पनि भएन।

कैदीका व्यक्तिगत सामान

कैदीका व्यक्तिगत सामान

मैले यी सबै कुरा यहाँ लेख्दा कुनै ठूलै पुरुषार्थ गरेँ भनेर घमण्डले फुलेर लेखिरहेको पनि छैन। तर वरपर हेर्दा लगभग अरु सबैले अनुभव गर्ने कुरा मैले किन गरिरहेको छैन भनेर यसो सोचील्याएको मात्र हो। मैले भनेँ नि शुरुतिरै – म आफूले यस्तो अनुभव नगर्ने भएकोले नै होला, अरुले यस्तो अनुभव गरेको देख्दा, अरु मर्दा दुःख व्यक्त गर्दा साह्रै स्वाङपारे लाग्छ (हजारौँ मार्नेले लुम्बिनी गएजस्तै; आफूले स्कूल खरानी पारेर संस्कृतका श्लोक हाल्नेजस्तै)। अहिले पनि, हाम्रै खुद देशमा, बाँच्दै सास्ती पाउनेहरु असंख्या छन; सास्तीका कारणहरु हजारौँ छन। तर धेरैको विवेक त्यता जाँदैन। तर जब बेला घर्किन्छ र ज्यान सुस्ताउँछ, अनि RIP का बाढी देखिन्छन; कसको दोष हो भनेर पहिल्याउन विद्वानहरु उफ्रिन्छन। खहरेको बाढीझैँ एकैछिनमा आउने-जाने यस्ता उफ्राइ उस्तै लाग्छन भने, म के गरुँ!?!  प्रतिक्रिया दिन मात्र बसेका चरम प्रतिक्रियावादीहरुको यस्तो बानीले अति नै दिगमिग हुन्छु म चाहिँ।

xxx

मरेकाप्रति किन माया लाग्दैन? ‍लाग्नैपर्ने हो र?

जन्मिन्छ भने पक्कै मर्छ, कारण जे होस्। आफ्नो परिवार र साथीभाइको मृत्यु भएमा केही क्षण दु:ख लाग्नु स्वाभाविक हो। केही समय बिताइएको निर्जीव वस्तुसँग त छुट्टिँदा माया लाग्छ भने जीवित बाबुआमा, मामामाइजु, साथी, छिमेकी, आदि मरेर जाँदा मनमा अनेकन भावनाहरु आउनु अनौठो भएन। तर यिनकै मृत्युमा पनि मेरो सन्तापले मरेर गएका प्रियजनहरु वैकुण्ठ पुग्छन भन्ने मलाई लाग्दैन… नचिनेकाहरुको त कुरै परको भो। मेरा RIP र ‘उहाँ अति महान हुनुहुन्थ्यो’ सुनेर मरिसकेकाहरुले आनन्द मान्दछन भन्ने पनि लाग्दैन। मरेपछि सबै अन्धकार हुन्छ भने मैले केही भनेर वा गरेर केही फरक पर्ने हैन। वा, मरेपछि अन्धकार हुँदैन र आत्मा बाँचिरहन्छ भनेर एकछिनलाई मानिलिने हो भने पनि मभन्दा बढी त मर्नेकै परिवार तथा साथीहरुको शुभचिन्तन बढी प्रभावकारी हुन्छ होला। यसर्थमा अरुलाई देखाउनका खातिर के मेरो मनमा मैले चिन्दै नचिनेको मानिसको लागि माया छ भनेर म स्वाङ पार्दै हिडूँ?

नेल्सन मन्डेला वा मुहम्मद अली वा भैपरी आएमा डा. गोविन्द केसी… जोसुकै मरेका हुन, घरमा पालेको १३ वर्षे कुकुर ४ वर्षअघि मर्दा जति दु:ख अरु कोही मर्दा पनि लागेको छैन।

मालिकको स्वागत गर्नुपर्छ

हाम्रो गाउँमा माओवादी द्वन्द्वको प्रत्यक्ष असर खासै परेन। गाउँमा माओवादी आएर लुटपाट गरेनन्। स्कूलमा बुर्जुवा शिक्षा नपढाओ भनेर कहिल्यै भनेनन्। स्कूलबाट ठिटाठिटीहरुलाई आफ्नो सेनामा भर्ती गर्न भनेर अपहरण वा बलजफ्ती पनि गरेनन्। घरका खसीबाख्रा वनतिर घिसारिएनन्। चन्दा चाहिँ मागे। सक्नेले दिए, नसक्नेले बाँकी रहेको ज्यान कहिले जाने हो भन्दै दिन गने (होलान)। तर प्रत्यक्ष असर खासै परेन।

तर प्रत्यक्ष असर गाउँमा नपर्दैमा सुरक्षित महसुस गरियो भनेर पनि भनेको हैन। पुलिसको गस्ती र सेनाले गरेको घर खानतलासीले तनाव दिन्थ्यो। राति पिसाब च्यापेर मुत्न उठेका सरलाई जेलमा थुनियो रे भनेर भोलिपल्ट सुन्दाको खबर; वनमा आगो बल्दा नि लौ गोली ताक्ने हुन कि अब भन्ने त्रास; केही नयाँ मान्छे देख्दा कान ठाडो हुने… यी यावत कुरा अरुले झैँ भोगियो। तर कुटाकुट र मारामार भएन; यो हिसाबमा द्वन्द्वले पोलिहालेन। तर यति मरे र उति मरे भन्ने खबर सुन्दा डर पलाउँथ्यो। मैनापोखरीमा घटना घटाएपछि त लौ अब ठूलो घटना घट्न दाङ, अछाम, रोल्पा नै नचाहिने रहेछ, यहाँ राजधानी नजिकैको काभ्रे भए पनि हुने रहेछ ज्यानमाराहरुलाई… भन्ने सोचेर डर त्यसै त्यसै बढ्थ्यो।

र एकाएक युद्ध सकियो। अत्यन्तै दुर्लभ प्रचण्डको साक्षात फोटो पत्रिकाले छाप्न थाले। यी सरकारमा जाने भनेर चुनावको तयारी गर्न थालेपछि चाहिँ लगभग ढुक्क भइयो, जनचाहना बुझेर, रगतको छ्यापाछ्यापबाट अमन भएर अब यिनले राम्रो बाटो समाते। माओवादीले मारेका र सेनाले मारेका दुवैतर्फका गरेर लगभग १७ हजारको रगत खेर नजाने भो भन्ने लागेको थियो देशका सबैलाई।

तर निकै वर्षपछि, अहिले आएर, लाग्न थालेको छ कि यो सबै नाटक रहेछ। १७ हजार मर्नु-मारिनुमा भारत र यूरोपियन युनियन, र सम्भवत अमेरिकाको पनि स्वार्थसिवाय केही रहेनछ भनेर। पश्चिमा देशहरुलाई धर्म-प्रचार र सामाजिक उत्थानको ढ्वाङ रचेर देशमा विद्यमान सांस्कृतिक विभेदलाई गलत ढङ्गबाट चर्काउनुमा रुचि रहेको अहिले आएर प्रष्ट भएको छ। भारतको आँखा त परापूर्वदेखि नै पानीमा हो। पश्चिमाहरुले उठाएको द्वन्द्वको बिस्कुन सँगेल्ने जिम्मा पनि भारतले नै पाएको कुरा पनि झलझली नै देखिन्छ। जबसम्म हाम्रोमा अस्तव्यस्तता रहिरहन्छ, जबसम्म हामीले आफ्नो आत्मसम्मानमा विश्वास गर्न सक्दैनौँ, जबसम्म सहाराको लागि दक्षिणको भर परिरहनुपर्ने हुन्छ, तबसम्म भारतले मस्ती गरि नै रहनेछ। उसको प्रमुख अस्त्र भनेको नेपालीको मनोबल गिराउनु हो। मनोबल गिरेकाहरु एकीकृत हुन सक्दैनन्, आवाज उठाउन सक्दैनन्, र आफैँ केही राम्रो गरेर देखाउन सक्दैनन्। अनि प्रभुत्व कायम भैरहने पक्का छ। सुनिन्छ, माओवादीले बन्दूक बिसाउनुमा भारतको आदेश आउनुले हो। मुखर्जी एक प्रमुख पात्र थिए अरे यसको पछाडि। शायद बडे मालिककै आगमनको लागि होला, यता बहादुर नेताहरु घर बढार-कुँडार, सिँगार सबै भइरहेका छन। अझ, मालिक कजाउन जागिरबाट विदा लिएर र सारा देशलाई नै विदा दिएर मालिकको स्वागत गर्न भनेका छन। हग्न जाँदा मखमलको कट्टु भनेको यै होला।

स्कूल पढ्दा लाग्थ्यो – छापामार भनेका वनमा लुकेर बस्ने गरीबका प्रतिनिधिहरु हुन जसले शहरबजारका ठालु र स्व-घोषित सम्भ्रान्तहरुलाई कायल पार्छन। तर बुझ्दै जाँदा त छापामार भनेका भारतमा लुकेर बस्ने ती कपूतहरु रहेछन जसले भारतीय विस्तारवादको झण्डा बोकेर देशमा गरीब र सोझासादालाई कायल पार्नेहरु रहेछन। बाबुरामको दुष्ट सोचाइदेखि प्रचण्डको आचीले भरिएको दिमाग; शेरबहादुरको भारतीय पाउ-पूजनदेखि माकुनेको दासीय मानसिकता – सबैले यसैको पुष्टि गर्दछन। पहिले भारतविरुद्ध यति र उति बुँदे पर्चा छाप्ने नाटक, शेरेको ओपन फायर, शेरेकै संसद विघटन, मालिक भेट्न महिनामा धेरै पटक पूच्छर हल्लाउँदै दक्षिण झर्नु… सबै नाटक नै रहेछन।

र, यति सबै देख्दा-देख्दै पनि मिडियाका ठूलाठाला सोल्टीहरु कसरी भारतको गेडा मलेर खुशी पार्न सकिन्छ भनेर दिनोरात सोचिरहेको देख्दा, घाँटीदेखिको खकार निकालेर यिनको मुखभरि थुक्न मन लाग्ने गरी रिस उठ्दछ। हुन त कुकुरको जीउमा उपियाँ र सुँगुरको चाकमा किर्ना परेकोमा अनौठो मान्न नपर्ने हो… नेताले सिद्ध्याउन बाँकी रहेको कुत्तेका दानाको रयलपयल जुठो चाट्न पाइन्छ कि भनेर भरौटे सल्बलाउने नै भए। तर पनि, पढेका बुझेकाबाट पनि आशा गर्न सकिन्न भन्ने जब बुझिँदो रहेछ, तब रिसाउनु र बहुलाउनुबाहेक अरु केही गर्न सकिँदो रहेनछ।

भोलि भारतीय राष्ट्रपति आउँदा सार्वजनिक विदा दिनु शायद यो नाटकको अर्को स्मरणीय विन्दु हो। भुइँचालोले थिलथिलिएका मान्छेहरुलाई नाकाबन्दीमा घेरेर इन्तु न चिन्तु पारी घाउमा झीर रोप्ने भारत, र भारतसमर्थक मधेशी सडेगले लोग, र पहाडी राजधानीमा हैकम चलाएर बस्ने पाल्तु कुकुरहरुले जानाजान भारतकै स्वागत गरिरहेछन। भारतीय दूतावासले ‘कुत्तेका दाना’ नामकै शीर्षकमा अथाह पैसा निकासा गर्दासमेत आफ्नो तुरी देखिएको चाल नपाउने नेपाली नेताहरुले ती मरेका १७ हजारको रगतमा धर्धरी मुतिरहेका छन। हामी रमिते हेरिरहेका छौँ। थुतुनो चल्छ, अरु चल्दैन हाम्रो। यो लेखेर मनको भडास पोख्नु पनि यै लाचारीमै पर्दछन।

भाषाका कुरा

 

म आफैँ रुञ्चे हैन। त्यसैले होला रुञ्चेहरु मनै पर्दैनन्। म झ्यासलाई को मनपर्छ को मनपर्दैन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण पनि हैन।

अचेल एउटा वर्ग छ, भाषा बिग्रियो भनेर रुने। म आफैँ पनि अरुलाई बेलामौकामा भाषिक शुद्धताबारे २-४ कुरा भन्दै आएको मान्छे हुँ। तर त्यसो भन्दैमा म रुञ्चे हैन। ‘भाषा बिग्रियो, लौ न हजुर’ भनेर पसारो लगाइनँ। तर यसो गर्नेले किन गर्दछन भनेर राम्रैसँग बुझ्दछु पनि – यिनीहरुमा नेपाली भाषाप्रति बिछट्टै माया छ। यसको सम्मान गर्नुपर्छ।

तर रुनु पर्दैन पनि जस्तो लाग्छ।

मैले सानोमा स्कूलमा सिकेका केही शब्दहरु यसरी लेखिन्थे:

खुशी, शहीद, शीशा, नेत्री, पसिना, आदि। सबै सम्झनामा पनि छैनन्, र लेखेर साध्य नि हुन्न होला।

भन्न खोजेको कुरा चाहिँ के भने, यी शब्दहरु अचेल भिन्नै तरिकाले लेखिन्छन। मोटा श पातला भएका छन त ह्र्स्व र दीर्घबीचको पर्खाल धेरै हदसम्म ढलिसकेको छ। यो ठीक हो या हैन भनेर सोध्ने हो भने मिश्रित जवाफ आउँदछ।

भाषाका स-साना नियमहरु अरु ऐरेगैरेका तुलनामा अलिक धेर जानेका छन भने ‘यो ठीक हैन किनभने यसरी पो हुनुपर्दछ’ त भनेर भन्छन यिनीहरु। अर्थात, जे थियो, त्यै नै हुनुपर्दछ भन्नेहरुको झुण्ड। अंग्रेजीमा Purists भन्छन यिनलाई। माथि भनेको वर्ग यही हो; पहिलो वर्ग।

अर्को वर्ग छ, जसले सोच्दछ कि ‘अलिअलि फेरिएर के भो त?’ समयअनुसार सबै परिवर्तन हुन्छ भने भाषा चोखिने त कुरै रहेन, त्यसैले भाषामा आउने र आएका परिवर्तनहरु आत्मसात गर्दै जाउँ भन्ने वर्ग यो हो। यसमा जुज्दाइ पनि पर्दछ।

अनि अर्को एक वर्ग छ जसलाई भाषाको परिवर्तनबारे सोध्यो भने ‘यो भाषा के हो’ भनी सोध्ने खाले। खास यो समूह हो जसले भाषामा आइरहेका परिवर्तनहरुलाई सर्वप्रथम अरुसामु पस्किने। पत्रिका, अनलाइन मिडिया, पुस्तक प्रकाशकहरु, र ब्लगरहरु पर्दछन यो ग्रुपमा। एकले ‘अशुद्ध’ लेखेपछि अरुले देख्दा ‘ए, यसरी पो लेख्ने रहेछ त’ भनेर त्यही ‘अशुद्ध’ कुरा लेख्दै गयो भने कालान्तरमा शुद्धता पाउँदछ। नपत्याए शहीद कसरी सहिद बन्यो, त्यो हेर्दा हुन्छ। मेरै आँखाअगाडि, लगभग ७-१० वर्षको बीचमा आएको परिवर्तन हो यो।

पहिलो वर्ग, जसले ‘यो मान्य हुँदैन, हुनु नै हुँदैन, १ हुँदैन २ हुँदैन ३ हुँदैन’ भनेर ईँजार खुस्कनेगरी उफ्रन्छन, ती देखेर चाहिँ अचम्म लाग्छ।

किनभने, वर्ग २ को कुरा धेरै हदसम्म ठीक छ। ठीक नभए विचारणीय स्तरसम्मको त पक्कै छ।

बाउबाजेले हिँडेरै जागिर-खेत-बजारसम्म पुग्थे, म नि त्यसै गर्नुपर्‍यो भनेर सोचिएको थियो भने साइकल, मोटरसाइकल, बयलगाडा, आदि समाजमा त्यति विघ्न हुन्नथे जति आज छन। टिभीको कुरा त्यस्तै, रेडियोको कुरा त्यस्तै। हामीले जसरी अरु क्षेत्रमा हुने परिवर्तनलाई आत्मसात गरेका छौँ, त्यसरी नै भाषामा हुनेलाई पनि नगरी सुख छैन। किन भन्नुहोला?

किनभने न तपाईँ, न म रहिरहन्छौँ यहाँ भाषाको बारेमा बाझेर बस्न।

हाम्रा छोराछोरीले ‘नमस्कार’ को सट्टा ‘सप ड्युड’ मा बढी सहजपना र आनन्द मान्दछन भने हाम्ले रोकेर रोकिने?

हजुर-तपाईँ-तिमी-तँ को अनावश्यक तहलाई बोझ मानेर भावी पुस्ताले केवल तिमी मात्र प्रयोग गर्‍यो भने ‘तेरो बाउलाई / तेरी आमालाई तिमी भन्चस्?’ भनेर उफ्रिने?

उनीहरुभन्दा पछिको पुस्ताले अर्कैगरी भाषा लेख्ला, बुझ्ला… त्यसो भयो भने पनि ठीकै छ। समयले फेर्छ भने फेरिन्छ तनि। हामी रुञ्चे भएर भो र?

तर, यसो भन्दैमा माथिको वर्ग ३ लाई साँढे जसरी उन्मत्त छोड्न नि हुन्न। भाषाको दायित्व – जुन विचारको सरल र स्पष्ट सम्प्रेषण हो – यिनले सिध्याउन लागे भने यिनका नि जिब्रा थुत्न पर्च। बोलिएको तर नबुझिने र लेखिएको तर पढ्नै नसकिने अवस्थामा भाषा पुग्यो भने त भाषा भाषा नै रहेन नि। त्यसका लागि चैँ चनाखो हुनैपर्छ। कर्ण शाक्य एक उदाहरण हुन। एउटा जोकका अनुसार, यिनले चिया खाँदै लेखेको कुरा यी आफैँले बुझ्दैनन् अरे चिया सकिँदा!

तीबाहेक यो ह्रस्व भएन, त्यो मोटो श नै चाहिन्छ, त्याँ हलन्त भएन भने प्रलय आउँछ जस्ता रुञ्चे कुराहरु चैँ अलि बढी नै हुन के।

दिशा र दिसाको कुरा गर्लान कसैले। मेरो भन्नु के भने, अबको १०० वर्षमा – छोडम, पचासै वर्षमा – दुवैको अर्थ एकै भयो भने दिशा किन चाहियो, दिसा किन चाहियो! एउटा जुन प्रयोग गरे नि भो! शब्दको प्रयोग कुन बेलामा गरिएको छ, त्यसले अर्थ प्रष्ट पारिहाल्ला। एउटै शब्दले २ वा बढी अर्थ राख्न नमिल्ने हैन क्यारे। सबै भाषामा होलान यस्ता शब्दहरु। त्यसैले यो र त्यो भनेर भाषामा अनावश्यक पर्खाल ठड्याएर किन बस्नु हौ?

र अन्तमा कुरो के भने, अपरिवर्तनशील (stagnant) भाषा दिगो नरहेको प्रमाण टन्नै छन। उताको ल्याटिनदेखि यताको संस्कृत सबै बोलचाल र सामान्य जनजीवनमा प्रयोग नहुनुको कारण यी भाषाहरु परिवर्तन हुनै नसकेर हो कि जस्तो लाग्छ यो झ्यासलाई। कुनै दिन आउला, अहिलेको नेपाली हराएर अर्को भाषा प्रमुख हुने। यदि समयले त्यता डोर्‍याउँछ भने ठीकै छ। परिवर्तनशील दुनियाँ छ भनेर आफैँ भन्ने, तर भाषा फेरियो भनेर चैँ ङ्यारङ्यार र ङुरङुर गर्ने। हैट!

मेरो २ पैसे कुरो यत्ति हो। कसैप्रति व्यक्तिगत प्रहार हैन। Purist हरुको उफ्राइबाट उदेक लागेर मेरो ट्वाके कुरो यस्सो चुस्स राखेको मात्र। धन्यवाद।

 

the color green

हरियोमा हराउने हामी – the color green

(यो लेखमा प्रस्तुत सबै तर्कका वैज्ञानिक आधार नहुन सक्ने अग्रिम जानकारी गराउँदछु।)

 

‌========================

हामी पढ्ने विश्वविद्यालयबाट यस्तै ३ घण्टा पर रहेका २ वटा राष्ट्रिय निकुञ्जहरु २ दिनमा भ्याउने योजनाअनुसार साथी रब र म घुम्न निस्कियौँ; २०१० को June हो क्यार।

म ब्यानै उसको घर पुगेँ। चाहिने सरसामान हिजै किनेर रबेकै घराँ राख्या थेम। त्यो मोटरमा खाँदेर बाटो तताइहालेम। पहिलो दिन एउटा निकुञ्जका २-४ डाँडा चढी भ्याएपछि लगभग १ घण्टा परको राष्ट्रिय वनमा (national forest) बास बस्न पुग्यौँ। कारण चाहिँ निकुञ्जमा बस्न पैसो तिर्न पर्नी भएकाले बरु अलि पर तर सित्तैमा बसौँ भन्ने सल्लाह भएथ्यो हामीबीच। नेशनल फरेष्टमा क्याम्पिङ गरेको पैसो लाग्दैन, अपवाद छोडेर।

दोश्रो दिन उठेम, हिजो मासु पोल्न बालेको आगोलाई बालुवाले निभाइवरी दोश्रो निकुञ्जतिर हान्नियौँ। चिप्रा नि नखोस्री हान्निनुको कारण चैँ त्याँ पुग्नेबित्तिकै हक्स दिनु पनि थियो हाहा। ४०-४५ मिनेटमा त्यहाँ पुगेम, नित्यकर्म सिद्ध्याएम, र निकुञ्ज घुमेम। राता चट्टानहरुको घर यो निकुञ्ज मार्स ग्रहको कुनै भाग जस्तो देखिन्थ्यो।

अब फर्किँदाखेरीको कुरो, जसले यो लेख लेख्न घोचिराख्या थियो। फर्कँदै गर्दा खोलाको तीरैतीर पहाडहरुको काखैमा बनेको बाटोमा हुइकिँदै थियौँ। जुन (असार-साउन) महिना भएकोले पानी परि नै रहन्थ्यो। बाटोछेऊ जताततै घाँस उम्रेका थिए। रूखहरुले लोभलाग्दो गरी वैँश देखाइरहेका थिए। हामी छेवै र परका पनि पहाडहरुमा जंगली घाँसहरु प्रशस्तै देखिन्थे।

यत्तिकैमा रबले भन्यो: man, after two days of seeing the desert, feels good to see green again. दुई दिन फुस्रा निकुञ्जहरु हेरेर आँखा टट्टिएछन क्यारे सोल्टीका।

उसको कुरा दिमागमा बस्यो: के मानवजाति हरियो रङ्ग हेर्न रुचाउँदछ? या, हरियो रङ्ग हेर्न पाउँदा दिमागमा शान्ति पाउँदछ मानिसले?

========================

मान्छेले बुझेको हरियो रङ्ग

ईतिहासले भन्दछ कि विश्वमा मानव सभ्यताका उद्गम विन्दुहरु धेरै थिए, छन। अनौठो लाग्ला, हरेक सभ्यताको विकास हरियो रङ्गले निर्धारण गर्दै आएको छ। कुनै सभ्यताले स्थायी बसोबासका लागि स्थान निर्धारण गरेको छ भने त्यस ठाउँमा र ठाउँ वरिपरि रहेका हरिया जंगल, हरिया फाँट, र हरिया किनारहरु देखेर नै हो। हुन त पानीको कारण हो, तर पानीको प्रमुख द्योतक हरियो रङ्ग नै हो। पानीको श्रोत उपलब्ध हुनुको अर्थ यो हो कि वरपर बोटविरूवाहरु मौलाउँछन। बोटविरुवा मौलाएपछि जङ्गली फलफूल पाइने सम्भाव्यता त बढ्यो नै; साथसाथै कृषि (खेतबाली र पशु) पनि राम्रो हुने भए। बसाइ सर्ने क्रममा जब मानिसहरुको लर्कोले टाढैबाट हरियो रङ्ग देख्यो, अनि अनगिन्ती मनहरु प्रफुल्ल भए होलान् – यो ठाउँ हामी बस्न लायक भए अब थप दु:ख झेलेर हिँड्नु पर्दैनथ्यो भनेर। नजिकै पुगेपछि जब हरियो रङ्गको उद्गमश्रोत – पानी – देखे, तब बस्ती बसाले, र बसे। दक्षिणमा नाइल, पूर्वमा सिन्धु, आदि नदीहरुकै शरणमा परेर ठूला सभ्यताहरु सम्भव भए। त्यसैले नदीको छेऊ वा तालको छेऊमा नबसेका बस्तीहरु मुश्किलले विकास गरे होलान्। उजाड ठाउँमा, मरूभूमिमा बस्ने केही झुण्डहरु नि नभएका हैनन् तर केही अपवाद त जेमा पनि भै नै हाल्छन। तर संक्षेपमा भन्दा – पानी = हरियो, र हरियो = पानीको अर्थ लाग्ने भएकाले हरियो रङ्गलाई पानीसँग जोडेर उक्त रङ्ग खोज्दै हिँडेको इतिहास छ मानवजातिको। र अर्को कोणबाट यही कुरालाई हेर्दा: जहाँ मान्छेले पानी भेट्यो, तब त्यस ठाउँमा खानेकुरा र कच्चा पदार्थ (कृषि, वन, आदि) हुर्काउन सकिने हुनाले त्यहीँ बसेको छ।

तर हरियो रङ्ग नै किन रुचायो त मानिसको आँखाले?? आकाशको नीलो रङ्ग हुन सक्दैनथ्यो? वा मरुभूमिको फुस्रो रङ्ग?

यसको उत्तर मसँग छैन। रातो, नीलो, र हरियो रङ्गहरु आधारभूत रङ्गहरु (primary colors)  हुन भनेर स्थापित भइसके तापनि मानिसको आँखा र हरियो रङ्गबारेको सम्बन्ध विज्ञानले पनि खासै अन्वेषण गरेको पाइनँ मैले। शायद रङ्ग छुट्याउने rods र cones को विकासक्रम मान्छेहरुमा अरु भन्दा भिन्नै किसिमले पो भएको छ कि? डाक्टर ब्रोहरुलाई थप थाहा हुनसक्छ योबारे। नीलो रङ्ग चाहिँ मान्छेहरुले भर्खर मात्र देख्न थालेका हुन भन्नेबारे यो एउटा रोचक रिपोर्ट पढ्दा हुन्छ। र यो पनि। वैज्ञानिक शोधका केही पेपरहरु पनि निस्केका रहेछन योबारे तर मलाई सबै पढ्न झ्याउ लाग्यो… लेख हरियो रङ्गमा केन्द्रित भएकाले नीलो पढ्न दिक्क लाग्या हो।

तर के हामीलाई हरियो रङ्ग हेर्न सबैभन्दा सजिलो हुनसक्छ? यसको पनि उत्तर छैन। सूर्यले फ्याँक्ने किरणहरु visible spectrum मा हेर्दा भने हरियो रङ्ग चैँ बीचतिर पर्दछ (हेर्नुस् तलको तस्वीर)। बीचमा पर्ने भएकैले हरियो रङ्ग हेर्, बुझ्न सजिलो हुने हो? हुनसक्छ। नहुन पनि सक्छ। यही कारणले हरियो रङ्गको महत्व बढी छ भनेर भन्न मिल्दैन। हुन सक्ला, बेग्लै कुरो; तर हो नै भनेर निर्क्यौल भएको छैन।

visible spectrum

========================

मेरो व्यक्तिगत धारणा तथा सिद्धान्त

मानव सभ्यताभन्दा धेरै पहिले पृथ्वीमा शुरु भएको सभ्यता हो: विरूवा सभ्यता। हामी मानिसहरुजति घमण्डी र वाहियात प्राणी यो पृथ्वीमा अरु छैनन्, र हामीबाहेकको सभ्यतालाई हामी सभ्यता भन्न अस्वीकार गर्दछौँ। तर बोट-विरूवाहरु आजभन्दा करीब ४२ करोड वर्षअघि उत्पतिमा रहेको कुरा पुष्टि भइसकेको छ। तुलनात्मक रुपमा, मानव जाति (Homo sapiens) जम्मा २ लाख वर्षअघि मात्र देखिन थालेका हुन। मानिसहरुको सबैभन्दा पुराना पुर्खाको आयु खोज्ने हो भने पनि ७० लाख वर्षभन्दा उता केही अवशेष/प्रमाण भेटिएको छैन। यो भनेको, विरूवाहरुको सभ्यता हामीभन्दा करोडौँ वर्ष पुरानो छ भन्ने हो।

अब मान्छेभन्दा कति हो कति अगाडि विरुवाहरु आएपछि पछि आउने मान्छेले पहिल्यै आइसकेका विरुवाहरुप्रति अभ्यस्त (adapt) त हुनैपर्‍यो। विरुवामात्र नभएर वातावरणमा जे छ, त्योसँग परिचित हुनपर्‍यो… हैन भने ज्यान जोखिममा पर्ने सम्भावना अधिकतम हुन्छ। यो अभ्यस्तता एकै दिन वा एकै जीवनकालमा सम्भव हुने कुरा पनि हैन। आधुनिक मानवका पुर्खाहरुले अलिअलि गररेर अभ्यस्ता हुँदै जाँदा हामी पछि आउनेहरुले पनि अभ्यस्त हुन सिकेका हौँ। हाम्रा पुर्खाहरुले बोटविरुवाहरुसँग अभ्यस्त नभएका भए – मतलब, रूखको यो फल खान हुन्छ, त्यो हुन्न; यो झारको बीऊ पिसेर आउने पीठो खानयोग्य छ, तर त्यो झारको छैन; यो फूल दलेर लगाउँदा घाऊ चाँडो निको हुन्छ, त्यो दल्दा पाक्छ; आद-इत्यादि नगरेका भए हामी शायद अस्तित्वमा पनि हुने थिएनौँ होला। हाम्रै अहिलेको समयमा अझै पनि हामी यो च्याउ खान हुन्छ, त्यो हुन्न; यो स्याउला बाख्राले खान्छ, त्यो खान्न; यो रूख भाले काफलको हो, त्यो पोथी काफल; आदि सिक्दैछौँ – रूख-विरुवाहरुसँग अभ्यस्त हुँदै छौँ। यो निरन्तर चलिरहने प्रकृया हो।

हरिया रूख-विरुवाहरुसँग यसरी परिचित भएपछि हामीले यो पनि बुझ्यौँ कि रूख-विरुवाहरु एकमात्र यस्ता प्राणी हुन, जसले सूर्यको शक्तिलाई खानेकुरामा बदल्दछ। फेरि दोहोर्‍याउँछु, रुख-विरुवाबाहेक अन्य प्राणीले सूर्यको शक्तिलाई खानेकुरामा परिवर्तन गर्न सक्दैनन्। त्यसैले त हामीलगायत सारा जीवहरु आफ्नो ज्यान जोगाउनका लागि एक वा अर्को रुपमा बोट-विरुवाहरुप्रति आश्रित छौँ। यो बुझिसकेपछि हामी (हाम्रा पुर्खा) पनि हरिया पातहरु कता छन, ती खोज्न थाल्यौँ। जता हरिया पात छन, त्यतै बसाइँ सर्न थाल्यौँ। आफू वरपरको वातावरण बुझेर त्यसको फाइदा लिन वातावरणअनुसार आफूलाई ढाल्ने प्रकृयालाई coevolution भनिन्छ; हाम्रा पुर्खाहरुले त्यसै गरे, हामी त्यसै गर्दैछौँ, र आगामी वर्षहरुमा पनि यो क्रम रहिरहनेछ। पात वा डाँठ हरिया भएका बोटविरूवाहरुले chrolophyll को मद्दतले सूर्यको किरणलाई खानेकुरामा बदल्छन भन्ने कुराको वैज्ञानिक व्याख्या परापूर्व कालमा थाहा नभए पनि रुखविरुवाका राम्रा गुणहरु अनुभवले (positive association) सिके, र सो बुझाइ आफ्ना सन्ततिहरुलाई पनि सिकाउँदै गए। लाखौँ वर्षदेखि हरियो रङ्ग हेर्दै, बुझ्दै, र यही रङ्गले जीवन रङ्ग्याउँदै आएका हामी मानिसहरुको हरियो रङ्गप्रति झुकाव हुनु नौलो भएन।

र, लाखौँ वर्षदेखि परिचित यो रङ्ग हेर्दा मानवजाति दङ्ग पर्ने, प्रफुल्ल हुने नै भए — भन्ने मेरो व्यक्तिगत बुझाइ छ।

========================

हामी वरपरका हरिया रङ्ग

  • धेरै विकसित देशहरुका पसलहरुमा (supermarket) खानेकुरो किन्न जाँदा के देखिन्छ अरे त भने, हरिया तरकारी तथा फलफूलहरु पसल छिर्नासाथ देखिन्छन रे, सबैभन्दा अगाडि हुन्छन रे। फलफूलमध्ये धेरैको रङ्ग हरियो हुँदैन, तर तरकारीमध्ये धेरैको रङ्ग हरियो हुन्छ। मान्छेको मनोविज्ञान बुझेरै होला – हरिया सागसब्जी; ठूला र लोभलाग्दा हरिया काँक्रा, गोलभेँडा, फर्सी, आदि; हरियै अंगुर, स्याउ, भुइँकटहर, खरबुजा, आदि – शुरुमै राखिएका होलान। फलफूल पनि हुन्छन है – राता, पहेँला, वैजनी; र केही तरकारी आइटमहरु पनि हुन्छन अरु रङ्गका। तर अगाडि राखिने धेरै सागसब्जी हरिया हुन्छन।
  • सानोमा टिभीमा हो या रेडियोमा – डाक्टरहरुले अप्रेशन गर्दा किन हरियो लुगा लाउँछन भनेर बहस गर्थे। अलि ठूलो भएपछि थाहा पाएँ, हरियोसँगै नीलो पनि लगाउँदा रहेछन। प्रायजसो यी दुई रङ्ग देखिए नि यी बाहेकका अरु पनि होलान् कि? सेतो होला। तर कालो, रातो त हुन्न होला… देखेको छैन। किन हुन्न त? उत्तर चिकित्सा पेशामा लागेकाहरुसँग हुनसक्छ।
  • साउनमा आँखा फुटेको गोरुले सधैँ हरियो देख्छ भन्ने त प्रख्यात उक्ति नै भइहाल्यो नेपाली भाषामा। असार-साउन-भदौमा बेपत्ता पानी पर्छ भनेर भनिरहनु पर्दैन। यो बेला घाँस, रुख, बाली सबै हरिया हुन्छन। यस्तो बेलाँ आँखा फुट् गोरुले हरियो नदेखे के देख्छ त? भनेर सोध्नुभो भने म भन्नेछु – हरियोको साटो कालो या सेतो मात्र देख्दछ। हरियोको एक कण पनि देख्दैन। किनभने गाईको जातले सूर्यको किरणबाट रातो र हरियो छुट्याउन सक्दैन। हरियो देख्न नसक्ने साँढेलाई किन जबरजस्ती हरियो देखाइयो त? किनभने मान्छेहरुको प्रिय रङ्ग हरियो भएकाले (माथि भनेझैँ यो मेरो व्यक्तिगत दाबी हो; वैज्ञानिकहरुले पुष्टि गरेका छैनन् होला।), र मान्छेले साउनमा हरियो रङ्ग यथेष्ट देख्ने भएकाले पूरै सामन्ती पारामा मान्छेले अन्धो गोरुमाथि हरियो रङ्ग लादेको हो। गोरुले भलै हाम्रो भाषा बुझ्दैन र आन्दोलन गरेको छैन।

दोश्रो अर्थ: गोरु भनेर ठिटाहरु र हरियो रङ्ग भनेर साउनमा हरियो चुरा-पोते-सारी-बुलोचमा सजिने कामुक षोडषीहरु अर्थ्याइएको त हैन? यो कुरा अलि तल।

  • ‘मर्ने बेलामा हरियो काँक्रो’; ‘तँलाई हरिया बाँसाँ टुँ पारेर लैजाऊन्’…. किन होला मर्ने बेलामा पनि हरियै कुराको सोधखोज। छोप्न त आखिर सेता र पहेँला लुगाले छोप्छन। लाश पुर्ने समुदायहरुबारे भने त्यति जानकारी भएन तर हरियै चाहिन्छ भन्ने हुन्न होला। लाश पुरिसकेपछि लामा या तामाङहरुले हरियो बाँसको टुप्पो गाड्छन भन्ने सुनेजस्तो लाग्छ, तर तथ्य हो या हैन थाहा भएन।

‘हरियो गोबरले लिपेको…’। गोबर घाँसपातजस्तै हरियै त अलि नहोला तर हरियै गोबरको प्रसङ्ग उठ्नु रोचक छ।

एउटा अंग्रेजी उक्ति, जुन संसारभर प्रख्यात छ – the grass is greener on the other side. घाँस, त्यसमाथि पनि हरियो घाँसले सम्पन्नता र परिपूर्णता जनाउँदछन भन्ने बुझिन्छ।

अचेल सुन्दै आएको चिनियाँ भनाइ: रूख रोप्ने सबैभन्दा राम्रो समय २० वर्षअघि थियो। त्यसपछिको उत्तम समय आजै हो। यहाँ पनि हरियै रुखकै कुरो।

अरु पनि होलान। र यहाँ यस्ता उक्तिहरु मात्र लेखेँ भने selective भइस्; हरियो रङ्ग प्रयोग भएका उक्तिहरु मात्र यहाँ टाँसिस् भनेर आरोप पनि आउला। त्यसैले यो क्रम बन्द गर्दछु। तर मैले भन्ने खोजेको कुरा – रुखविरुवा तथा हरियो रङ्गबारेका बुझाइहरु एउटा समुदायको मात्र नभएर सबै मानवजातिको उस्तै उस्तै हो कि? – को आशय प्रष्ट भयो होला भन्ने आशा गर्दछु।

  • वैज्ञानिकहरुबीच गन्थन-मन्थन हुँदा १-२ कुराहरु यस्ता हुन्छन, जुन सुन्दैमा उदेक लाग्छन। यीमध्ये एउटा तर्क/सिद्धान्त/हावा गफ जे भने नि हुन्छ, त्यो के हो त भन्दा, कतै विरुवाहरुले मानव जातिमाथि आधिपत्य कायम गर्नका लागि कृषिको आविष्कार गरेका त हैनन्? विश्वमा अहिले २० भन्दा कम सङ्ख्यामा प्रमुख बालीहरु छन अरे। तर २० लाई नै सही मान्ने हो भने यो देखिन्छ कि यी २० बाली मात्रले संसार ढाकेका छन। २० नहोला, ५० होला रे। भनेपछि ५० बालीले संसार ढाकेका हुनेछन। मान्छेको हरियो रङ्गप्रतिको आशक्ततालाई हतियार बनाएर यिनले आफ्नो भविष्य सुनिश्चित पारेका त हैनन्? केही महिनाभर हरियो रङ्ग देखाएर लठ्यायो, त्यसपछि बीऊ वा फलमा लठ्यायो, अनि लठ्याएरै आफ्नो बीऊ जोगाउन लगायो, र अर्को पटक फेरि रोप्न लगायो। सुन्दा त हावै लाग्ला यो कुरो, तर कुरोमा कहाँनिर दम छ भने, यदि रोपिएको बीऊले हरियो रङ्गको विरुवा दिएन भने मान्छे त्यो बीऊसँग सम्बन्ध विच्छेद गर्दछ। जस्तो, आलु रोपियो। आलु उम्रियो। तर यो बीऊ कुहिने पर्‍यो वा किराले बोट खाने खाले पर्‍यो भने मान्छेले सम्बन्ध तोडिदिन्छ। गहुँ या धान या मकैका पातमा रोग लागेर आफूले चाहेजति हरियो रङ्ग मान्छेले देख्न पाएन भने मान्छे बहुलाउँछ। सकेसम्म ओखतीमूलो पनि गर्दछ। तर जे गर्दा पनि हरियो रङ्ग फर्केर आएन भने उसको पीडा ठूलै हुन्छ। र अर्को सालबाट त्यो बीऊ रोप्न छाडिदिन्छ।

(जोड्न चाहन्छु कि मान्छेले खानाका लागि विरुवा छान्ने र विरुवाले जीवनका लागि मान्छे छान्ने काम पनि coevolution कै अंश मानिन्छ। कुनै एक पक्षले मात्र बल गरेर हुन्न, दुवै पक्षहरु चाहिन्छन। यो बुझ्नु जरुरी छ।)

जाँतोले वाहियात कुरा गर्‍यो भन्ने लाग्ला, तर हरियो रङ्गप्रति, विशेषगरी बोट-विरुवाको हरियो रङ्गप्रति, मान्छेको मोह यति धेरै छ कि यो नशाजस्तो भैसक्यो। जेठसम्म खङ्ग्रङ्ग खडेरी लागेर जगतै खैरो र फुस्रो भएको बेलामा असारमा आउने पानीले ल्याउने हरियो रङ्गको उल्लास नभैदिने हो भने मान्छे खुस्किन्न होला के?

पानीको आशा र भरोसामा सुकेको बारीमा मकै छरेर मकै उम्रने बेलामा एक झर पानी परेपछि, र पर्सिपल्ट देखिने २-४ हरिया मुनाहरु सुनको पहेँलो रङ्गभन्दा प्यारा हुन्छन; जुनै किसानलाई सोधे हुन्छ।

  • हरियो सारी वा हरियो कुर्ता सुरुवालमा कुनै पनि केटी नराम्री देखिन्नन् भन्ने जुज्दाइको धारणा रहेको छ। र यो धारणा बाँकी ९९% केटाहरुको पनि हुनुपर्दछ। बाँकी १% साउन महिनाबाहेकका अरु ११ महिनामध्ये कुनै एकमा आँखा फुटेका धर्तीका बोझहरु हुन। अनि अँ, वैजनी चाहिँ दोश्रो। जब साउन महिना आउँछ, तब देशमा पानीले ल्याउने हरियाली त छँदैछ, त्यसमाथि हाम्रा अति नै सुन्दर केटीहरु, दिदी-बहिनी-फुपू वर्गका नारीहरु, तथा आमा-आन्टी सर्कलका आइमाईहरु सबैले थप हरियाली ल्याउँदछन। यिनलाई धन्यवाद नदिइरहन सकिन्न। सकल मानव जातिले त्यत्रो मन पराउने हरियो रङ्गको पहिरनमा चिरिच्याँट्ट परेर सोमवारको दिन dude हरुका dude महादेवको दर्शन गर्न गएको देख्दा हामी सामन्य झ्यासहरु लल्याकलुलुक नभई रहन पनि सकिन्न। अझ, मन्दिरमा शिवको लिङ्ग दर्शन गर्नका हेतु घामपानी नभनी लामो पंक्तिमा उभिएर बसेका किन्नरीहरु देख्दा त्यो ठाउँमा तत्काल पुगेर केही सहयोग गरौँ कि जस्तो नि हुन्छ। हरियो चुरा, हरियो सारी, हरियो बुलोच। कसैका त जुत्ता नि हरियै हुनी गाठ्ठेँ! बडेमानको ठूउउउलो क्यामरा आफूतिर सोझिएपछि भरे टिभीमा अन्वार आउँच कि भनेर मोरीहरु ङिच्च हाँस्दा चैँ लगाको लिबिस्टि पनि दाँतमा लागेको हुने के। ;-))

नारीहरुले यसरी हरियै रङ्ग किन छाने भनेर उहिले धेरै घोत्लिन्थेँ म। विशेषगरी किशोर अवस्थामा, जब जुँगा रेखी बस्दै थिए र स्कूलमा हरेक प्रश्नको जवाफ चित्तबुझ्दो नआएमा ‘यो मुला मास्टरलाई केही आउँदैन’ भनी सोच्ने उमेरमा। धेरै पछि जब विरुवाले मान्छेलाई आफूप्रति सम्मोहित गरेकोबारे बुझेँ, तब लाग्यो, हाम्रा महिला मित्रहरुले पनि सोही तुरुपको खेला गरेका हुन। भलै अन्जानमै शूरु गरेका होलान हरियो लाउन, तर आँखाले हेर्न सहज, हेरेपछि मन पराउन सहज, मन पराएपछि कार्यक्रमोन्मुख सहज, कार्यक्रमपश्चात बच्चा उत्पादन सहज, र बच्चा उत्पादनपश्चात जीन जोगिने सुनिश्चितता। यस्तो सहजता र सुनिश्चिततामा खाँबो हरियो रङ्गले ठड्याउँदछ भने, हरियो रङ्गको प्रयोगलाई असामान्य मानिरहन परेन। बरु बडा चलाख चाल मान्न सकिन्छ। कहिलेबाट हरियो लाउन थाले त? भन्ने प्रश्नको उत्तर चैँ कोही संस्कृतिविद् या कान्तिपुरमा लेख लेख्ने सौरभलाई थाहा होला।

र, यो साउनको महिनामा, कुनै ठिटो अन्धो भयो भने जिन्दगीभर हरियै आवरणमा सजिएका केटीहरु त कल्पना गर्ला हैन? गोरु न हुन केटा भनेका। हरियो घाँस जता देख्छन, उतै चर्न मुन्टिन्छन। आँखाको नानीका बीचमा हरियो रङ्ग धपक्क बलेपछि दायाँबायाँ नगर्ने सोझा गोरुहरु पनि हुन। यो नेपाल देशमा बिहेमा आउने केटीहरु रातो रङ्गमा जति डरलाग्दा देखिन्छन, साउनको सोउँवार उति नै गजब! त्यसैले म भन्दछु, नारी मित्रहरुलाई हप्ताको एक दिन हरियो रङ्ग लगाउनै पर्छ भनेर संविधानमा लेखिनु पर्ने हो।

========================

अन्तमा

मेरो बकबक धैरै भइसक्यो माथि नै। अब, यी, साउनको महिना छ क्यार। हरियो रङ्गको बाहुल्यता छ। धर्मराज थापाको ‘हरियो डाँडामाथि हलो जोत्ने साथी’ गीतको सार बुझ्नुहोस्, जीवन हरियो पारिरहनुहोस्। 😁