टिनएज डायरिज्

आज म मेरा र मेरा केही दाइहरुका एकाध रमाइला अनुभव लेख्दैछु।

मैले सम्पूर्ण लिङ्ग र उदाङ्ग योनिको चित्र पहिलोपटक आठ कक्षामा देखेको। हेल्थ यान्ड साइन्सको अङ्ग्रेजी किताबको लगभग बीचतिर थए दुवै चित्रहरु। लिङ्गसँग हल्काफुल्का परिचित नै थिइयो भनौँ न, तर योनिसँग परिचित त इस् हुनु र, सपना नि देखिन्न थियो। मन नलागेर हैन कि, कस्तो हुन्छ भन्ने नै थाहा नभएर। जस्तो कि, जन्मजात अन्धो व्यक्तिले एउटा साइकल कस्तो हुन्छ भनेर वर्णन सुनेको हुन्छ तर उसको कल्पनाले हामीले देखेजस्तै साइकल देख्ला र? हो त्यस्तै। मने, देखिन्थ्यो, कल्पिइन्थ्यो पनि तर के देखिन्थ्यो र के कल्पिइन्थ्यो खै सम्झना छैन।

गङ्गा सरले पढाउनुहुन्थ्यो त्यो क्लास। त्यो र पिटि (Physical Training??) सँगै पढाउनुहुन्थ्यो। खै पूर्वको कुन जिल्लाबाट बसाइँ सरेर आउनुभएको थियो… साह्रै खरो तर हँसिलो, फरासिलो। कथमकदाचित् उहाँलाई स्कूलबाहिर भेटे लाज र डरले लुत्रुक्क परेर बाटोको अर्कै किनार समातेर लमकलमक भागिन्थ्यो। तर यस्ता सर पनि त्यो जनेन्द्रियको अध्यायमा पुगेपछि शिथिल हुनुभो। अरुबेला कक्षाको बीच भागमा (एकातिर केटा बस्ने बेञ्च र अर्कोतिर केटी बस्ने बेञ्च मिलाएर हाम्रो कक्षाकोठा २ भागमा बाँडिएको थियो) ओहोरदोहोर गर्ने उहाँ त्यो अध्यायभरि नै हुनुपर्छ, ब्ल्याकबोर्डको अगाडि ठिङ्ग उभिएर किताबमा आधा मुख गाडेर ‘लाइन-बाइ-लाइन’ पढ्नुभयो। लगभग यसरी नै त्यो अध्याय सकियो। मनमा कम्ता चुकचुक र नमज्जा लागेको हैन; कारण भनिरहन नपर्ला।

तर त्यो कक्षामा एक ज्यादै रमाइलो घटनाको साक्षी पनि भइयो, जसका कारण त्यो अध्याय दिमागमा ताजै रहिरहेको छ। अब केही नगरी सररर पढेर मात्रै त्यो अध्याय सिध्याइदिन नि भएन भन्ने सोचेरै होला गङ्गा सरले एकदिन मन दह्रो पारेर ‘आज लिङ्गको चित्र बनाउने लु’ भन्नुभो।

हाम्ले किताब खोल्यौँ, पाना पल्टायौँ। उतापट्टि केटीहरु खितखित गर्दैथे, यता हामीहरु दङ्ग म्यामपाखा! म बसेभन्दा पछिल्लो बेञ्चमा लामा थरधरी ज्यादै चिल डिउड बस्तो। मायाले उसको ‘निक नेम’ लाम्फू राख्द्या थ्यौँ। किन पनि भन्दा स-साना कुरामा नि अति-उच्च स्वरमा गललल्ल हाँस्दिने, अनौठा अजीबलाग्दा कुरा गर्ने, र सधैँ नै हँसिलो मान्छे। कक्षामा सबैभन्दा पहिले चित्र उसले बनाइसकेछ, एक्कासी जुरुक्क उठेर के भन्छ:

‘ओई मेरो त कत्रो ठूलो भो!!’

एक-डेढ सेकेण्ड लाग्यो शायद हामीलाई परिस्थितिको गाम्भीर्यता मापन गर्न। तर तत्कालै गङ्गा सरदेखि लिएर हामी सब मूर्छा पर्ने गरी हास्यौँ हेर्नुस्। आठ कक्षाका त विद्यार्थी। सबैका जुँगाका रेखी बस्तै गरेको उमेर। के निउँ नै चाहिन्थ्यो र हाँस्न, त्यो कुकुरको पूच्छर बाङ्गो देखेर र हाँसो उठ्ने उमेरमा। अनि लाम्फू केटीहरुमाझ चाँडै नै फेमस भयो त्यसपछि। तर खेदको कुरा, ‘आज योनिको चित्र बनाउने’ भनेर गङ्गा सरले कहिले भन्नुभएन।

=== xxx === xxx === xxx === xxx

सम्पूर्ण लिङ्ग र उदाङ्ग योनिको चित्र आठ पढ्दा मात्र देखे पनि पोर्न भने अलि अघि नै हेरियो। रमाइलोका कारण हैन, यत्तिकै, समय नै त्यस्तै परिदिएर। खासमा पोर्न के हो बुझ्ने उमेर पनि थिएन त्यो। ५ कक्षामा त पढ्थेँ। मेरा बाका एकजना मामा मैले जानेदेखि नै खुंखार सेठ थिए। उबेलैमा (२०५० साल वरपर) खाल्डोमा यामानको पाँचतले घर, रङ्गीन टिभी, फ्रिज, डेक, गाडी, घरमै २-३ गाई पालेका, ह्यान-त्यान, कुरा नगरौँ। जेठो भाञ्जोको जेठो छोरो, मलाई बहुत माया गर्थे बुडा। बुडाका कान्छा छोरा चाहिँ अलि बढी नै उटपट्याङ। म ५ कक्षामा हुँदा यी काका ११ या १२ मा थिए जस्तो लाग्छ। म बूढो मावल गएको बेला (प्राय विदा या शनिवार पर्थ्यो) काका लुगा फेर्दै, मगमग बसाउँदै आऐर सोध्थे – भतिज! यो जुत्ता स्वाको छ मलाई? यो चश्मा कस्तो छ? आदि इत्यादि। डेटिङको तयारी हजुर डेटिङ। तर साह्रै कुल पनि थिए है यी काका। मेरा फेब्रेट।

एकदिन दिउँसो म र जेठा काका टिभीमा फिलिम हेर्दै थियौँ। कान्छा काकाले एउटा चक्का हातमा नचाउँदै ल्याए र भने – ‘अब यो हेरिन्छ मुजी हो।’

फिलिम लगाए। हिजो मात्र देखेझैँ गरी त्यो घटना अझै नि झलझल याद छ, विद्यानाश। एउटी मटी-मटी भारतीय अधवैँशे महिला सेतो भ्यानमा आइन्। रूखमुनि छहारीमा बसेको अरिमठ्ठे जुँगा पालेको उस्तै मटे र उमेरदार पुरुषलाई हेरेर भ्यानमा आइज भन्ने ईशारा गरिन्। पुरुष भ्यानमा चढ्छ। अर्को सीनमा कुनै कोठामा हुन्छन दुवैजना। लुगा फुकाल्छन, र कार्यक्रम चल्दछ। पार्श्व गायन पनि छ, श्वेता शेठ्ठी र बाबा सेहगलले गाएको, ए. आर. रेहमानले संगीत भरेको ‘रोजा’ चलचित्रको ‘रुकमिनी रुकमिनी शादीके बाद क्या क्या हुआ’ गीत।

अनि काका कस्ता धुन्धुकारी त भने, बाहिर कौसीमा हजुरआमा (काकाकी आमा) लगायत केही नारीहरु बिस्कुन सुकाइरहेका, मेहन्दी लगाइरहेका थिए।

जेठा काका, शायद औपचारिकताको लागि मात्रै होला, भन्दैथिए – ‘ओइ कान्छा, के लाइस् यस्तो। बन्द गर् त! यस्तो नहेरौँ त, भतिज यीँ छ। बाहिरकाले देखे भने मार्छन।’

कान्छा काका चैँ टिभी नजिकै बसेर, मख्ख परेर ‘पख् न पख्’ भन्दै, खितिखिति हाँस्दै, टिभी हेर्दै।

म विचरो न केही बुझ्नु… अचम्म लाग्यो टिभीमा तिनको चर्तिकला देखेर चैँ। धेरै पछि मात्र (८-९ कक्षातिर पुगेपछि) गिरिश र प्रनिलको खै कुन गीतमा हो ‘वान आवर अप यान्ड डाउन इस नट इन्ट्रेष्टिङ’ शब्दको मर्म बुझेँ।

=== xxx === xxx === xxx === xxx

तर जानेरै बुझेरै पोर्न धेरै पछिसम्म हेरिएन। १२ कक्षामा पुगेपछि मात्र। नपत्याउनेले नपत्याउन पाइन्छ तर कुरो यै हो। १२ मै किन त? हेर्नपर्छ, हेर्दा रमाइलो हुन्छ भनेर दिमागमा बीऊ साथीहरुले नरोप्दिएकाले। दोष त सबै साथीहरुकै हो हेर्नोस्। ;))

विदाको दिन पारेर भक्तपुरका २ जना केटा मेरो गाउँ, घर घुम्न आए। बिहान भात खाइयो अनि यता उता डुल्दै वनतिर लागियो, गुराँस फूलेको समय जो थियो।

तर पहिले एउटा प्रसङ्ग। २ जनामा एउटा क्षेत्री (यसलाई ‘ए’ भनौँ) र अर्को नेवार (यसलाई ‘बी’ भनौँ) थियो। मलाई (र मेरा मातापितालाई पनि) त जात भुत्रै हो, तर घरमा हजुरबा-हजुरआमालाई अलि पच्थेन। एकचोटि विदेशीहरु आएर भान्सामा भात खाए भनेर जीबाउ उत्पातै फाएर भए। भात खान चूल्हामै उक्लेनन् बुडा। २-४ दिन रिसले बुडा अघोरै हुञ्जेलसम्म बुडाको कोठामै खाना डेलिभरी गर्ने डिउटी मलाई देका थे। हाहा।

त त्यो दिनमै फर्कौँ। दोइजनाले मेरै छेउमा बसेर भात खाए, जुठेल्नोमा चुठे, अनि हामी बाटो लाग्यौँ। पछि घुमिसकेर उनीहरुलाई बससम्म पुर्‍याएर म फर्केपछि आमा (हजुरआमा) के भन्नुहन्छ:
‘त्यो तँजत्रै केटो त नेवार हो कि के?’

यो बेलासम्म मलाई म बाहुन, त्यो (बी) नेवार भन्ने परेको थेन है। खासमा आमाले त्यसरी सोच्नुहोला भनेर पनि चिताइनँ। तर उहाँ आफू हुर्केको परिवेश र संकुचित विचारले नै त हो, मैले साथीलाई चूल्होमा बसाएसँगै उसको जातले मन भतभती पोल्या रैछ बरा बूढीमाउको। सबै साथीहरुको अगाडि केही भनेमा र आफू गलत भएको खण्डमा हुने शर्मको कारणले नभन्नुभएको मात्र।

मैले भनेँ:
‘हैट केका नेवार हुनु नि। त्यसको थर त अधिकारी हो। अँ, आमा चैँ नेवार नै हो।‘

बरा बूढीमाउ अक्क न बक्क पर्नुभो। आधा नेवार त रैछ नै तर बाउ नै बाउन, त्याँमाथि थर अधिकारी!

‘जनै लाउँछ?’
‘लाउँछ।’

आमा विश्वस्त हुनुभो र कुरो सेलायो।

तर ढाँट्न त पूरै ढाँटियो नि… भरे फेरि आमैले हजुरबाउलाई कुरा लाइदेलिन् र बुडाले उत्पात गर्लान् भन्ने डरले। खासमा प्रजापति थर उसको। जनै त झन इस् लाउनु र। ११-१२ पढेदेखि अहिलेसम्म नै हामी ज्यादै घनिष्ट साथी छौँ।

रसरङ्गकै कुरा गरौँ अब। खाना खाइवरी हामी ३ भाइ वनतिर गयौँ। रुख चढियो, फूल टिपियो, गुराँस खाइयो। उन्यूको आन्द्रा फालेर बनाएको पाइपले गुराँसको मीठो nectar नि मस्त पिइयो। अनि चौरमा बात मार्न बस्यौँ।

टिनएजका ३ जना केटाहरुले कुरा गर्दा केटी, यौनको कुरा निस्कनु सामान्य नै भयो। ए केटोलाई केटीहरु खुब जिस्काउँथे (सोझो त थिएन, तर उबेला अलि अनौठो र awkward थियो)। त्यो कुरा झिक्दा म त्यसलाई ठीक पार्छु, मैले जान्या छु भन्थ्यो। तर केही गर्न त ह्याउ हुनु नि परो।

यत्तिकैमा ए के भन्छ: ‘म त विदाको दिनमा घरमा एक्लै छु भने ७-८ चोटिसम्म मास्टरबेट गर्छु।‘
‘हैन होला। त्यति गर्नी त स्ट्यामिना नि हुँदैन।‘ जिग्री बीले पत्याएन।

‘हो के। म एकदमै गर्छु। पामेला यान्डरसन हेर्दै गरेपछि सक्छु म त।‘ त्यै बेलातिर उनको पोर्न भिडियो लिक भएको थियो क्यार। ‘तिमीहरुलाई चाहिन्छ भने म भोलि ल्याइदिन्छु।‘ पनि भन्छ बा।

‘पोर्न हेरे पनि १-२ चोटि त हो, धेरै त सकिँदैन, दुख्छ।‘ भन्छ बी।

अब पालो मेरो। म चूपचाप। आफ्नो त्यस्तो कुनै अनुभव थिएन।

मैले भनेँ – ‘मैले गर्‍या छैन त्यसरी।’

मुजीहरुले पत्याएनन्। तर मैले ढाँट्न पर्ने कारण केही थिएन।

एले भनो – ‘तिमी गरिहेर यार। म्याजिकल हुन्छ। म भोलि खुराक ल्याइदिउँला बरु।’

लामो कुरा बिट मारौँ… जब मैले पहिलो चोटि हेरेँ, तब लाग्यो, साला मलाई साथीहरुले यो कुरा पहिले नै किन भनेनन्। वा म उल्लुले अहिलेसम्म किन कुरेछ। हाहाहा।

वनमै उसले (ए) हल्काबौत खोकेथ्यो पनि:
‘म त पढ्न सकिनँ भने पोर्नस्टार बन्ने हो। पोर्नमा देखाउनेको भन्दा त मेरै तुरी ठूलो छ।‘

अहिले ऊ के गर्दैछ थाहा छैन। ऊसँग कुरा नगरेको लगभग ६-७ वर्ष नै भैसक्यो होला। तर मलाई थाहा भएअनुसार गेम बनाउने टिमका लागि कोड लेख्थ्यो।

[र कसैलाई खुल्दुली भएमा: उसले सामाग्री ल्याउन त ल्याइदियो तर सोल्टी त टन्नै हेन्टाइ सेन्टाइ नि हेर्दो रैछ। आ-आफ्नो रुचि होला, तर कार्टुन हेरेर त खै के उपलब्धि र… ;पी]

=== xxx === xxx === xxx === xxx

डेकमै देखाइने नीला चलचित्र हेर्न चाहिँ म कहिले पनि दौडिनँ। खासमा यसको जमाना हुँदा म ज्यादै सानो थिएँ। मतलब – दाइहरु आफ्नो गुच्चा खेल्ने उमेरमा म बल्ल शीशाको गुच्चा खेल्न सिक्दै थिएँ। तर मामाघरमा दाइहरु ग्याङ बनाएर जान्थे हेर्नलाई। पारि गाउँमा हेरेको, एकजनाको २५ रुप्याँ। वा, आफ्नो ग्रुप छ भने आफ्नो ग्रुपसँग मात्रै बसेर हेरेको चैँ ४-५०० सय कि त्यस्तै केही। उमेर नै त्यस्तो है।

दाइहरुले फिल्म हेर्न जाने भनेको थाहा पाएपछि बा (हजुरबा) मलाई नि लैजा भन्नुहुन्थ्यो। बरा हाम्रा बा साह्रै सरल, उहाँलाई के थाहा। दाइहरु मलाई पसलसम्म पुर्‍याएर १ रुप्याको बरफ किनेर घर जा भन्थे, म दङ्ग! दाइहरुका कोड शब्द हुन्थे, पोर्न हेर्न जाने भन्ने। आफ्ना ग्याङले मात्र बुझ्ने। म दाइहरुको पूच्छर भएको साइँसुइँ सुन्थेँ, तर पूरै कुरामा सामेल गराउन्नथे। एउटा कोड चाहिँ ‘छालाको चप्पल किन्न जाने’ भन्ने हुन्थ्यो। गाउँकै पसलमा छालाको चप्पल नपाइने (महँगो भएर)। त्यसैले कैले एउटाको त कैले अर्कोको चप्पल किन्न दाइहरु घरबाट उछिट्टिइरहन्थे। एडभेञ्चर हुँदो हो दाइहरुलाई! 😀

ट्विटरकै एकजना दाइले भर्खरै पनि भन्नुभयो: होस्टेलाँ बसिन्थ्यो, खासै मेसो नमिल्नी हेर्नलाई। त्यै भएर विदाको दिन नजिकैको गाउँमा गइन्थ्यो। त्यहाँ गाँजा चुस्स तानेपछि, अनि रित्याएका डबका जीउमा चढेपछि नजिकैको बजारतिर फरार भइन्थ्यो पोर्न हेर्नलाई। एकदिन चैँ गाउँका पिशाचले होस्टेलाँ पोल लाइदेछन र गुरुबाले नराम्ररी रामधुलाई गरे। तर “राती हाम्ले नि कम्बल ओढाएर हग्ने हाड भाँचिनेगरी ठोकेम्” भनेर किस्सा सुन्न पाइयो। रमाइलो गाँठे रमाइलो उरन्ठेउलो कामकार्बाही गर्न त।

डसनामुनि लुकाएका डिभिडि, एक्सटर्नल हार्ड ड्राइभमा राखेर उक्त ड्राइभलाई बिरालोले आची लुकाएभन्दा बेसी दिमाग लाएर लुकाउनुपर्ने बाध्यता, आदि पनि आफ्नै ठाउँमा छन।

डसनाकै कुरा गर्दा १२ पढ्दाको एउटा साथीले भन्थ्यो: हेर्, नेपाली गतिविधि हेर्ने भनेर ६०० हालेर सिडि किनेर ल्याइयो। भरे सबै गतिविधि सिरकमुनि पो गरे। बिल्ला रैछ।

ट्विटरकै अर्का एक दाइले ‘छालाको चप्पल किन्न’ गएको अनुभव यसरी सुनाउनुभयो:
‘गाउँका स्कूले साथीहरुले महाभारत हेर्न जाने भन्थे। साथीहरु लाठे थे, म उनीहरुको दाँजोमा अलि सानै देखिन्थेँ। ६ कक्षा सकिन लाग्दाको कुरो। लौ त भनेर एकदिन स्कुल सक्किएपछि महाभारत हेर्न हिँडियो, हुल बाँधेर। बजार निर एउटा माटोले बनेको घर भित्र छिराए यिनले। चप्पल चैँ बाइरै राखेर। अब महाभारत हेर्न जाँदा छालाको जुत्त-चप्पल लाएर कोठा छिर्ने कुरो पनि त भएन। अँध्यारो कोठाभित्र १४ इन्चको श्याम-श्वेत टिभी हुनुपर्छ, त्यसाँ महाभारत चल्दै रछ। दर्शकहरु नि राम्रै संख्यामा थिए जस्तै लाग्दै थियो। तर म पुग्दा कथा राम्रैसँग शुरु भैसकेको, अनि कोठा पनि  अँध्यारै भएर खासै मेसो पाइनँ। कति छन, कस्ता छन, को को छन केही पत्तो पाइनँ। मस्त महाभारत हेरिसकेपछि सबै बाइर निस्के। म नि आँखा मिच्दै निस्कँदैथेँ तर त्यति बेला नराम्ररी फसेँ जब बाहिर हाम्रो गणित पढाउने नयाँ सरलाइ पनि त्यहाँ देखेँ! सरले पहिले कुलेलाम ठोके कि मैले, त्यो त्यति याद छैन तर त्यो साल गणितको हरेक जाँचमा भने टप ५ भित्र परिरहियो, महाभारतको कृपाले!!’

=== xxx === xxx === xxx === xxx

अरु खासै थप्नु केही छैन। टिनएज डायरिज सबैका आ-आफ्ना रमाइला किस्साले भरिएका छन। सबै (अधिकांश) ले पोर्न हेरेका हुन्छन। अन्य गतिविध नि गरेका हुन्छन। मेराभन्दा सयौँ गुणा अरुका आ-आफ्नै अनुभूति र रमाइला बयान पनि होलान। हामी धेरैका यस्ता कैयन् किस्साहरु छन, जुन यहाँ भन्न र लेख्न अलि मिल्दैन पनि।

लौ त, यति भन्दै हस्त जदौ, धन्नेबात।

Chromosome or group specific LD heatmaps

If you work on genomics, chances are you have to create an LD heatmap figure sooner or later. I am sure you have used the R package LDheatmap or have thought of using it at some point. The only problem is that despite being a sweet (not necessarily fast) program, it does have its limitations. The biggest one being production of publication-worthy graphics.

To give you an example, look at the following LD heatmap it produced with my mock data. My mock data has 7 chromosomes with 10 markers on each chromosome.

Here is the input data in Excel format.

The R code to obtain the plot above is:

setwd('C:\\Users\\username\\directory')
library(genetics)
library(LDheatmap)

d <- read.table("d.txt", header=F, sep="\t")
dim(d)

# use the information obtained from the dim command in the following step to subset genotypic data:
dsnp <- d[,3:372]
d <- t(dsnp)
colnames(d) <- as.character(unlist(d[1,]))
d = d[-1, ]
d <- as.data.frame(d)
dnum <- ncol(d)
for(o in 1:dnum){d[,o]<-as.genotype(d[,o])}
class(d[,1]) #check that your genotypes are truly genotype objects</pre>
<pre># subset the marker distance/genomic map
ddist <- d[,2]
ddist <- as.numeric(ddist)

# run LDheatmap and draw the plot
dHeatmap <- LDheatmap(d, ddist, LDmeasure = "r", add.map = F, add.key=F)

This, as I said, makes the plot above. But, when you are running the code across all chromosomes in a genome, then you want to see a clearer picture of what is happening in pairwise chromosomes. For example, I work on wheat which has 3 sub-genomes (A, B, D) and 21 chromosomes (1-7A, 1-7B, 1-7D). Typically, I want to see relationship among chromosomes within a sub-genome drawn out in a bit more practical and self-obvious way. Clearly, the output of LDheatmap is not enough in that case. I could (& have in the past) export the LD matrix and drawn the figure in Excel using conditional formatting. However, this approach is not pragmatic as we are moving towards using tens of thousands of markers. In certain crops and animals, they already are using millions of markers. Excel cannot handle much data at all so come back to R we must.

Someone might say, why not use a subset of fewer markers that are perhaps 100 bp or 1Kbp apart. Yes, while that would be one good way to deal with the problem, it is not the most elegant solution for two main reasons: 1) we lose resolution with fewer markers, and 2) this works usually if the LD is high enough in your species but not all species may have pre-calculated accurate LD estimates.

Anyway, back to the problem. Instead of relying on Excel, I use the ggplot2 package in R to give me a good looking figure in a way I want. Here is what I mean: As you can see, one can easily discern the pairwise relationships among different chromosomes now. Annotation of the plot with markers is not shown here mainly because I find it unnecessary. If you have 1000s of markers, displaying their names in legible way may not be possible. Besides, any & all important markers can either be listed in the caption, and discussed in the manuscript.

The code that produces the heatmap above:

library(ggplot2)
library(reshape2)

# first, extract the triangle matrix with LD (r2) values
dmatrix <- dHeatmap$LDmatrix
#write.table(dmatrix, "d_ld_matrix.txt", sep="\t", quote=F)

# then convert the ld matrix to a data frame
mat <- as.data.frame(dmatrix)

# reshape the dataframe for  ggplot2
mat <- melt(dmatrix, varnames = c('snp1', 'snp2'), na.rm = TRUE)
colnames(mat)[3] <- c("r2")

# add chromosome labels
# if your chromosome names are longer (or smaller), change the '2' to higher or lower digits
# chromosome names from the first column (assume X-axis)
mat$chr <- substr(mat$snp1,1,2)
# chromosome names from the second column (assume Y-axis)
mat$chr1 <- substr(mat$snp2,1,2)

# produce the heatmap
ggplot(mat, aes(snp1, snp2)) +
  geom_tile(aes(fill = r2), color='white') +
  scale_fill_gradient(low = 'pink', high = 'darkblue', space = 'Lab', name='Color scale\n', limits=c(0,1), breaks=c(0.0,0.25,0.5,0.75,1.0)) +
  facet_grid(chr1 ~ chr, scales="free", space="free", as.table=F, switch="y") + 
  theme_bw() +
  theme(axis.text=element_blank(),
        axis.title=element_blank(),
        axis.ticks=element_blank(),
        axis.line=element_blank(),
        panel.border=element_blank(),
        panel.grid.major=element_blank(),
        strip.text.y = element_text(angle = 180),
        strip.text = element_text(size=10),
        #strip.text.x = element_text(margin = margin(.1, 0, .1, 0, "cm")),
        strip.background = element_rect(fill = "white", colour = NA))

This being a demo, I didn’t put finishing touches in the final product. You can experiment with borders, colors, etc to get the figure you want.

And there you have it. Let me know if this works well for you. Thanks for visiting!

निमारोमा किरो

 

हामीले दैनिक खाँदै आएका फलहरुमध्ये निमारो फल सम्भवत: सबैभन्दा अनौठो फल हो। किनभने, यो फलले आफू एक वयस्क फल बन्नुभन्दा अगाडि (पाक्ने बेलासम्म भन्या) र खासमा बन्नैका लागि किरा ‘खाएको’ हुन्छ। सुनेर अचम्म लाग्ला तर हरेक वर्ष निमारोले यही गर्ने गर्दछ। यसको अर्थ के हामीले पनि निमारो खाँदा किरा खान्छौँ त भन्ने प्रश्न उठ्ला। उत्तर यो लेखमा।

 

निमारो मध्य-उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने एउटा रुख (र फल) को नाम हो। मझौलो कद र बाटुला पात हुने यो रुखको पात स्याउलाका रुपमा प्रयोग हुन्छ। भन्न त ठाउँअनुसार तिमिलो पनि भन्दा रहेछन तर मेरो व्यक्तिगत अनुसन्धान (गुगल सर्च भनेर बुझ्नुस् हाहा) बाट निम्नानुसार वर्गीकरण गरिएको फेला पारेँ:

  • निमारो भनेको Ficus auriculata (Roxburgh fig) हो।
  • तिमिलो चैँ Ficus sarmentosa भनेर भेटिए पनि अर्को फल ‘बेडुलो’ को पनि वैज्ञानिक नाम यही भेटेँ। थाहा हुनेले भन्नुहोला, सच्याउनेछु।
  • र खनियो चैँ Ficus semicordata

यो अर्थमा, तीनै फलहरु एउटै genus का हुन तर species (प्रजातिहरु) चाहिँ फरक। मेरो विचारमा निमारोले किरा खाएझैँ अरु २ ले पनि किरा खान्छन। तर आज निमारोमा मात्र केन्द्रित भएर यो लेख्दैछु।

(एक्स्ट्रा फन फ्याक्टः पीपल रुख, जुन जुज्दाइको व्यक्तिगत फेब्रेट रुख हो, यसको वैज्ञानिक नाम चाहिँ Ficus religiosa हो।)

Ficus genus मा ७५० भन्दा बढी प्रजातिका विरुवाहरु पाइने रहेछन, जुन सबै किराबाट नै pollinated (सेचित) हुने रहेछन {१}। यी किराहरुलाई अंग्रेजीमा fig wasp (Hymenoptera Chalcidoidea) भनिन्छ र परागसेचन गराउने wasp Agaonidae परिवारबाट आउने रहेछन। Wasp लाई नेपालीमा हामी बारुला भनेर बुझ्दछौँ तर यी wasp हामीले देख्दै आएका पहेँला-खैरा बारुलाभन्दा फरक हुने रहेछन। यी किराहरु किन निमारोमा छिर्दछन, र कसरी निमारोबाट ‘खाइन्छन’? – यो रोचक प्रक्रिया सारांशमाः

निमारो फल सबैतिरबाट छाला/बोक्राले घेरिए पनि फेदमा (भेट्नुको १८० डिग्री अर्कोपट्टि) सानो प्वाल हुन्छ। यो प्वालबाट पोथी wasp छिर्दछिन् र भित्र रहेका सयौँ-हजारौँ फूलहरु भएको ठाउँमा पुग्दछिन्। सयौँ-हजारौँ फूलहरु भित्र हुन्छन भन्नुको अर्थ यो हो कि यो एक multiple फल हो – strawberry, काफल, किम्बू, भुइँकटहर आदि जस्तै धेरै inflorescence हरु जम्मा भएर बनेको एक संयुक्त फल। पोथी wasp फलभित्र किन छिरिन् त भन्ने जिज्ञासा उठ्ला। कारण coevolution हो। जसरी हामी देख्दछौँ, तोरीको फूलले बनाउने nectar लिन माहुरी फूलमा बस्दछ र एक फूलबाट अर्को फूलमा पराग बाँड्दछ, उसरी नै fig जातिका रुखहरु र यी wasp हरुबीच coevolution मार्फत लेनादेनाको सम्बन्ध रहिआएको करोडौँ वर्षहरु भैसके। वैज्ञानिकहरुको अनुमान यो छ कि fig-fig wasp बीचको mutualistic सम्बन्ध रहिआएको साँढे सात करोड वर्ष भैसकेको छ {२}। र अवशेषहरुमा भेटिएको तथ्यबाट यी २ बीच हुने परागसेचन घटीमा पनि ३ करोड वर्ष भैसकेको अनुमान गरिएको छ {३}। किराले फल भित्र आफ्ना अण्डा कोरलेर थप किरा बनाउने गुँड पाउँदछ भने फलले पराग सेचन गरिदिने कामदार पाउँदछ। प्रकृतिका नियम सहज छन नि। तँ मेरो जीन जोगाउन सहयोग गर्, म तेरो जीन जोगाउन मद्दत गरिदिन्छु। 🙂

भन्दै थिएँ – यो किराको पोथी फलभित्र जान्छिन्, आफ्ना फुलहरु फलभित्रै पार्दछिन्, र अन्त्यमा प्राण त्याग्दछिन्। प्राण त्याग्ने रहर त नहोला, तर हुने के रहेछ भने यिनी भित्र जाँदा दूलोका भित्ताहरुसँग घर्षण भएर पखेँटा र एन्टेना आंशिक रुपमा नष्ट हुने रहेछन्। यसकारण, पछि बाहिरी संसारमा निस्किन सके पनि बाँच्न गाह्रो हुने भएकाले होला, बरु आफू बाँचेको १-१ सेकेण्डको महत्व राखी सकेजति फुल भित्रै पारेर आफ्ना जीन जोगाई प्राण त्याग्नु नै जाती। भित्रै ज्यान त्याग्ने किराको शरीर कतियप अवस्थामा फलभित्रै गलिसकेको हुन्छ। तर सग्लो नगलेको किराको शरीर पनि प्रशस्तै भेटिन्छन्। यसरी निमारोले किरा ‘खान्छ’। अनि फलभित्र किरा भेटेकैले घीन लागेर जुज्दाइले निमारो खान छोड्या हो। निमारोभन्दा निमारो खाने खसीको म्यासु नै धेरै मीठो हेर्नुस्।

दिमाग अलि चाँडो चल्नेले सोच्ला – किराले फलभित्र फुल पार्ने हो भने त भित्र किरैकिरा हुनुपर्ने हैन र? अनि, भित्र फुल पारेपछि निमारो फल हुर्कनलाई गाँस र वासमा समस्या पर्दैन?

यी प्रश्नहरु जायज हुन्। खासमा यी २ प्रश्नहरुकै उत्तरमा लुकेका छन माथि भनेको रोचक प्रक्रिया।

जब पोथी wasp ले फलभित्र फुल पार्दछिन्, तब उनले सबै फूलमा फुल पार्न सक्दिनन्। कुनै फलमा २-४ पोथी छिरे भने बेग्लै कुरा, नत्र एउटा फलभित्र हुने सबै फूलहरुमा फुल पारी भ्याउन एउटा पोथीलाई गाह्रै रहेछ। त्यसमाथि, फूल पार्ने अंग, जसलाई ovipositor भनिन्छ, त्यसको लम्बाइले पनि कहाँ र कति फुल पार्ने भन्ने संख्या निर्धारण गर्ने रहेछ {४}। पोथीले आफ्नो ovipositor फूलको style मार्फत छिराई तल ovary मा पुर्‍याएपछि मात्र फुल पार्ने रहिछन्। यहाँनिर fig को द्विविधा बुझ्नुपर्ने हुन्छ। द्विविधा के त भने, पोथीले बोकेर ल्याउने पराग पनि ovary मा पुर्‍याउनु परेको छ, आफ्ना बीऊ बनाउनका लागि। तर ovary मा किरालाई पराग पुर्‍याउँदा पोथीले आफ्ना फुल पनि त्यहीँ पारिदिन्छिन्, जसले भविष्यमा गाह्रो पर्छ। किनभने किराले आफ्ना भएभरका सबै ovary मा फुल पारिन् भने आफ्ना बीऊ चाहिँ कहाँ हुर्काउने नि? Wasp का फुल पछि बढ्दै जाँदा आफ्ना ovary का साथसाथै त्यहाँ हुर्किरहेका बीऊ नाश हुने भए। अब गर्ने के त??

 

Fig लाटो छैन। खासमा कुनै पनि रुख र विरुवा लाटा छैनन्। मैले पहिलेदेखि नै (अरु लेखहरुमा) भन्दै आएको छु कि पृथ्वीमा सबैभन्दा लामो समयदेखि बाँच्दै आएका जीवहरुमा रुख-विरुवाहरु पनि पर्दछन, जसको कारण यो हो कि यिनीहरु सबै प्राणीहरुभन्दा चलाख हुन्छन। पुष्टिको लागि निमारोमै फर्कौँ। माथिको समस्याको सजिलो हलका लागि fig ले कुटिल चाल चलिदिएको छ। त्यो के हो त भन्दा, आफ्ना फूलका style का लम्बाइ बराबर बनाइदिएन निमारोले। लम्बाइ बराबर नपारिदिएपछि छोटो ovipositor हुने पोथीले प्रायजसो छोटै style भएका फूल छान्न बाध्य भइन्। लामा style भएका फूल छानेर आफ्नो ovipositor घुसाइन् भने त्यो प्रयास व्यर्थ हुनेछ किनभने ovipositor ovary सम्म पुर्‍याउन सक्दिनन्, र फुल पार्न पनि सक्दिनन्। आफूसँग सीमित समय मात्र भएको हुनाले पोथीले छोटा style भएका फूल मात्र छान्दछिन् जसकारण सबै फूल नभ्याउने रहिछन् र यसरी फलभित्र wasp का फुलैफुल नहुने रहेछन्। लामा ovipositor हुनेले अलि धेरै फूलहरुभित्र फुल पार्दछिन, तर सबैमा पार्ने चाहिँ गाह्रो हुने रहेछ समय पर्याप्त नहुनाले। जति ovary मा wasp का फुल पारिए, ती फूलहरुमा चाहिँ किरै हुर्कने भए। तर multiple फलमा केही फूलहरु तिलाञ्जलि दिँदा wasp पनि वर्षेनी आइरहन्छ र आफ्नो पनि बीऊ राम्रोसँग हुर्कन्छ भने, अलिकति बलिदान दिएको राम्रै हो। Coevolution को आधारभूत नियम पनि यही नै त हो।

तर, तेत्राविधि फुल भित्र पारिने हो भने निमारोको फल खोल्दा किरैकिरा किन भेटिन्नन् त? किनभने फूल पाक्नुअघि नै ती किराहरु फलबाट बाहिरिन्छन। तर सबै हैन। पहिला त, कुनै नहुर्केका अण्डा छन भने ती ovary मै रहिरहन्छन।  अनि दोश्रो, ovary बाट किराहरु बाहिर निस्किन्छन तर फलभित्रै भालेले पोथी खोजेर मस्त ‘कार्यक्रम’ गर्दछन। मतलब, निमारोको फल फलमात्र नभएर यौनक्रीडाको जल्दोबल्दो स्थान पनि हो। कार्यक्रमका सबै चरणहरु सफलतापूर्वक सकिएपछि र अर्को एक पुस्ताको लागि जीन जोगिने सम्भावना बढाएपछि भालेहरुले पोथीहरुलाई बाहिर निकाल्नका लागि फलमा प्वाल पार्न थाल्दछन। पोथी त लगभग सबै बाहिरिने रहेछन, र साथसाथै केही भालेहरु पनि। बाहिरिन नसक्ने किराहरु भने भित्रै रहन्छन र फल खोल्दा भेटिन्छन।

त्यसैले, निमारो खाँदा ध्यान दिउँ। किराको वीर्य तथा खुद किरै खानबाट आफू बचौँ र अरुलाई पनि बचाऔँ। 😉

(यो पनि भन्न चाहन्छु कि मैले यो प्रक्रिया सरलीकृत गर्दा धेरै कुरा छुटेका छन।)

 

References

{१} – Wang, G., Chen, J., Li, Z. B., Zhang, F. P., & Yang, D. R. (2014). Has pollination mode shaped the evolution of Ficus pollen? PLoS ONE, 9(1), E86231. doi 10.1371/journal.pone.0086231

{२} – Cruaud A, Rønsted N, Chantarasuwan B, Chou LS, Clement WL, et al. (2012) An extreme case of plant-insect co-diversification: figs and fig-pollinating wasps. Syst Biol 61: 1029–1047

{३} – Compton SG, Ball AD, Collinson ME, Hayes P, Rasnitsyn AP, et al. (2010) Ancient fig wasps indicate at least 34 Myr of stasis in their mutualism with fig trees. Biol Lett 6: 838–842

{४} – Nefdt RJC, Compton SG (1996) Regulation of seed and pollinator production in the fig fig wasp mutualism. J Anim Ecol 65: 170–182

 

 

काठमाडौँवासी पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ जित्न चाहनु पछाडि धेरैका धेरै बतासे सिद्धान्तहरु सुन्न पाइन्छ। कोही भन्छन उनले नेपाल राज्यलाई एक ढिका पार्न यसो गरेका हुन्। अरु भन्छन क्षत्रीय रगत उम्लेर के गरुँ के गरुँ भएर वरपरका सबै राज्य जित्न निस्केका हुन्। कोही त के पनि भन्छन भने यी ठेट पहाडका तागाधारी पुरुष भएकाले उपत्यकामा जनजाति राजाहरुले मोजमस्ती गरेर बसेको देख्न नसकी डाढले नै युद्ध गरेका हुन्। अब ल्वाँदहरुको मुख त थुन्न सकिन्न तर खास कारण भने अर्कै रहेछ। हालसालै प्रकाशमा आएको alternate reality मा आधारित उनको कान्तिपुर विजयबारे मेरा तुच्छ शब्दहरु यहाँ प्रस्तुत गर्न चाहन्छु।

xxx

ससुराले फेरि पनि स्वास्नी घर लान दिएनन्। लौ फसाद।

जुँगाको रेखी आधा हो आधा हैन हुँदै बिहे गरेका थिए गोरखाका युवराज पृथ्वीले, जो डाँडाघरे पिर्थि भनेर दौँतरीमाझ प्रिय थिए। अग्लो ज्यान, फराकिलो दारका पृथ्वी लुरे भएपनि अनुहारमा ओज प्रशस्तै झल्किन्थ्यो। दश डाँडा, चौध भञ्ज्याङ अढाइ दिनमै भ्याएर साँझ मक्वानपुर गढीको ससुराली आँगन टेकेका थिए। भोकले चूर, त्यसमाथि जहानसँग एउटै झुलमुनि सिरकमा गुँडुल्किन पाइने कल्पनाले ज्यानमा ल्याएको हर्मोनको बाढी। तर निहुँ खोज्दै ससुराले छोरी यो पटक पनि घर पठाउन्नँ भने।

कन्सिरी ताआआतो भयो। नाकको डाँडीमा पसिना आयो।

“तेरो घरमा तैँ बस् बूढो! तेरी छोरी नि तैँ पाल्!!”

यति भनेर रन्किँदै अँध्यारोमै गढी छोडे पृथ्वीले। रिसको झोँकमा जुत्ता नि नलगाई हिँडेछन.. आधा घण्टापछि उकालोमा कटुसको बोक्राले घोचेपछि पो थाहा पाए!

तर सिधै घर फिर्न मन लागेन।

‘देश हुनु त मल्लका जस्ता समथर।’ ‘मन्दिर हुनु त मल्लका जस्ता सुन्दर।’ ‘प्रजा हुनु त मल्लका जस्ता बोधा।’

नेपाल उपत्यकाका तीन राज्यबारे बहुत सुनेका थिए। सुनेर वाकप्याकदिक्स नै भैसक्या थे। हेरम न त कस्तो रैछ खाल्डाका भ्यागुताहरुको रजाइँ भन्ने सोचेर हान्निए खाल्डोतिर।

चन्द्रागिरीमा पुगेर तल नजर डुलाउँछन त, खेतहरुमा सुनै फलाएजसरी गर्वले बहुत चौडा उपत्यका आँखाको नानीमा चढे!! शेषनागका हजारवटा टाउकाले सबैतिरबाट घेरेर स्वयं विष्णु भगवानलाई जोगाएजसरी चारै दिशामा आकाश छोएका भयङ्कर पहाडका किल्लाहरु। अनि ऊ माथिबाट हरिया फाँटहरु चिर्दै चाँदीको जलप ओढेर बगेको बागमती। वर्षौँदेखि सुनी आएको यो नेपाल उपत्यकाको वर्णन आज खुद स्वयं आफ्नै आँखाले देख्दा अन्धोले सर्पको मणि भेटेजस्तो भयो उनलाई। र सम्झे, गोरखाको विकट डाँडोमा एउटो फुस्रो ढुङ्गोको टुप्पाँ टुसुक्क बसेको आफ्नो घर। परारै मात्र त हो, भदौमा पहिरो आएपछि एकापट्टिको कुनो खस्रक्क तीन हात तल खसेको!

अनायासै सोचे, यस्तो त्रासबीच बसेको गोरखा दरबार यो रुमाल बिच्छ्याए जसरी समतल उपत्यकामा सार्न पाए…..। थाहै नपाई १ बटुको थुक घाँटीबाट घुट्किएछ, र मुखबाट निस्कियो – बाउलाई थर्काएरै भए नि सीम खेत बेचिन्छ, तर ज्यानकाजीले बार्दलीसहितको यामानको घर त ठड्याएरै छोड्छ, छोड्छ यहाँ!

xxx

नरेन्द्र लक्ष्मीलाई बिहे गरेर घर ल्याएको तीन महिना नि बल्ल पुग्दैथियो। कहाँ हेमेकी छोरी, कहाँ यी बनारसी राजपूतकी छोरी। रूप, गुण, विद्या के थिएन र यिनमा। जति आफ्नी पत्नीमा लीन थिए, त्यति नै चाह त्यो नेपाल उपत्यकाको पनि। केही सालअघि देखेको उपत्यकाको त्यो दृश्य आँखामै नाचिरहन्थे। त्यहाँ घर भएको, घरमा जहान, बालबच्चा, आदिको सपनाले पृथ्वी कायल भैसकेका थिए।

एक साँझ खोपीमा नरेन्द्र लक्ष्मी पृथ्वीको केश चलाइदिँदै थिइन्। पृथ्वीले उनको हात च्याप्प समाते र भने – लच्छु, तिमी सुखमा हुर्केकीलाई मैले यो अनकन्टार पहाडमा ल्याएर दु:ख दिएँ नि?

खाटबाट ओर्लिए, अनि कोठाको यो कुनाबाट त्यो कुना हिँड्न थाले, दार्शनिकझैँ कुनै गहन सोचमा डुबेझैँ। भने – बुझ्यौ, म शहर जान्छु। त्यहाँ जग्गाको मोल बुझ्छु। उस्तै परे १ टुक्रा जग्गा जोडेर पनि आउँछु। घर त्यहाँ सारियो भने तिमीलाई नि माइत आउन-जान सजिलो हुन्छ। नाइँ नभन ल?

विचरी नरेन्द्र लक्ष्मी। भाषा बुझे पो। तैपनि फिस्स हाँसिदिइन् श्रीमानको हाउ-भङ्गिमा र जोश देखेर।

पृथ्वी पनि दङ्ग परे। मोरी नेपाली बुझ्दिन भन्ठानेको त बुझ्दी पो रछ।

तत्कालै अलि आत्तिए पनि – अस्ति सुसारेलाई जिस्काको नि थाहा पाई कि के!? 🤔😳

xxx

भक्तपुर आइपुग्न ठ्याम्मै ४ दिन लाग्यो। सुनेका थिए, रञ्जीतको छोरो वीरनरसिंहलाई कुस्तीमा र तरुनीमा रुचि छ। वीरले बाहिर ह्याङ्आउट गर्दा परिचय आदानप्रदान गरे, बिस्तारै साथी बन्दै गए। दुवै जवान। दुवैको रुचि समान। आफ्ना २ बिहेका किस्सा सुनाएर पृथ्वी वीरलाई भुतुक्कै पार्दथे। यसरी वीरलाई साथीबाट घनिष्ट मित्र बनाउन उनलाई धेरै समय लागेन।

साथी बनाउनेभन्दा पनि पृथ्वीको रुचि कसरी हुन्छ, जसरी हुन्छ, उपत्यकामा जग्गा जोड्न सकिन्छ, त्यसमा थियो। उनले सुनेका थिए कि नेवार राजाहरुले उपत्यकाबाहिरका, त्यसमाथि पनि रजौटा खलकलाई जग्गा किन्न र महल बनाउन वर्जित गरेका थिए। त्यहाँको रैथानेलाई व्यक्तिगत रुपमा हात नलिईकन आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्न अरु उपाय उनीसँग थिएन।

तीन महिना भक्तपुरमा बसुञ्जेल त्यहाँको भौगोलिक, राजनैतिक, आर्थिक, र विशेषगरी रणनीतिक अवस्था बुझे। तर बुझाइले मात्र कुनै खास उपलब्धि हासिल गर्न सकेनन्। आफूलाई उपत्यकाकै वासिन्दा भनी प्रमाणित गर्न डेढ थैला तामाका सिक्का लिएर डकुमेन्ट तयार पारिदिने बागबजार र पुतलीसडकका दोकानहरुमा पनि भ्याए। तर अहँ, सकेनन्। भक्तपुरका युवराज वीरनरसिंह स्वयंले प्रयास गर्दा पनि केही भएन। महिनौँको प्रयासपश्चात पनि केही उपलब्धि हात नपरेकाले बडा दु:खित थिए उनी। तीन महिने भीषाको म्याद पनि सकिएको। काम कुनै तवरले नबन्ने देखिसकेका थिए त्यसैले पीडामा पीडा थप्न कन्सुलेट गई पुन: भीषा जित्न मन लागेन उनलाई।

र आजित भई, गह्रौँ मनले हृदयले गोरखा फर्किने निधो गरे। नरेन्द्र लक्ष्मीले के आश गरी बसेकी होलिन्। आमा कौशल्याले बाटो हेरी बसेकी हुन छोरोले लालपूर्जा र घरको नक्सा ल्याउँछ भनी। कसरी मुख देखाउनु। बडो चिन्तामा परे उनी।

आजित थिए, तर पराजित थिएनन्। मन भने पक्कै कुँडिएको थियो उनको। दिसा गरेपछि धुँदै नधोई लुगा भिरेर हिँड्ने देश भँडुवा विदेशी गोराहरुलाई चाहिँ बस्न दिने तर वरपरकै बाइसे-चौबीसेमै बसिरहेका वासिन्दाहरुलाई भने सख्त बन्देजबाट पृथ्वीको मन चसक्क भएको थियो। यो रेसिजमको बदलाको लागि तयार थिए उनी। पर्खाइमा थिए त केवल उचित समयको।

xxx

बदला भनेको भुसको आगो जस्तो हुनुपर्छ रे। भित्र बिस्तारै बिस्तारै सल्किरहेको, बाहिर भने केही नडढेको। जब पूरै रास खरानी हुन्छ, अनि शत्रुले थाहा पाउँदछ कसरी खिइएछ भनेर।

पृथ्वीले यो बुझेका थिए। त्यसैले राजा बनेपछि पहिलो काँटी नुवाकोटमा सल्काए। अनि लमजुङ। अनि तनहुँ। मकवानपुर। कीर्तिपुर। यी विजयहरुका बीचमा मकवानपुरे दिगबन्धनले झिकाएका मुस्लिम र काठे जयप्रकाशले बिन्ति गरेर बोलाइएका ब्रिटिशलाई पनि हराउन भ्याए। काठमाडौँको उपत्यकामा घरघडेरी जोड्ने सपना साकार पार्न दत्तचित्त उनलाई रोक्ने ह्याउ कसैको भएन।

रोचक कुरा त के भने, राजा बन्नुअघि उनमा देशहरु जितौँ, सबैलाई मेरै पारौँ भन्ने सोच थिएन। राम्रो ठाउँमा बसाइँ सरेर, घर बनाएर, परिवार पालेर एक सामान्य जीवन जिउने साधारण सपना थियो। किँवदन्तीका अनुसार, लमजुङमाथि विजय पाएपश्चात एक बनारसी साधु गोरखा पुगेका थिए। सेवा-सश्रूषाबाट प्रसन्न भएर साधुले भनेछन – के इच्छा छ जेठा तेरो? ‘त्यो खाल्डोमा एउटा दरबार ठडाउन पाए हुन्थ्यो बाबा।’ पृथ्वीले मनको कुरा पोखे। आखिर उनको आँखाको नानीमा नाचिरहने त्यही एक कुरा त थियो – एउटा घर, घरअगाडि बगैँचा, बगैँचामा खेलिरहेका लालाबाला। पहाडको विकटतामा जीवन धान्दै आएको एक साधारण नेपालीको सपना अरु के नै हुन्छ र! एउटा घर र घरमा बस्ने परिवारको खुशीमै ऊ रम्छ बरा ।

तर, जब सपना पूरा हुँदैन, मान्छे कठोर बन्दछ, क्रूर बन्दछ। परिआएमा जे गर्न पनि तयार हुन्छ सपनालाई मूर्तरुप दिने प्रयासमा। सोझो औँलाले घीऊ ननिस्कने चाल पाएपछि पृथ्वीनारायणले बेग्लै पद्दतिको सहयोग लिएरै भएपनि आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने दृढ अठोट गरे। जब सिस्टमले सोझोलाई बाङ्गो नबनी जीवनमा केही उपलब्धि हासिल हुन्न भनेर सिकाउँछ, तब बबुरा हिरोले पनि सेमी-भिलेन बन्नैपर्छ… नपत्याए सञ्जय दत्तका फिलिम हेरे हुन्छ।

xxx

वरपरका सबै राज्यहरु जितिसकेपछि अन्तिममा पालो आयो नेपाल उपत्यकाको। काठमाडौँका जयप्रकाश मल्ल त्योबेला आफ्ना परिवार र प्रजासँग ईन्द्रजात्रा मनाउँदै थिए। गोर्खालीको आक्रमणको प्रतिकार गर्दै केही समय लडे पनि। तर पर्वको रमझम र नशामा चूर जयप्रकाशले विशाल गोर्खाली फौजको विरुद्ध आफ्नो सेनाको उचित नेतृत्व गर्न सकेनन्, र हार मानी पाटनतर्फ भागे। यसरी काठमाडौँ जित्ने र त्यहाँ एउटा घर बनाउने पृथ्वीको सपनाले पहिलो ठोस पाइला चाल्यो। काठमाडौँपछि अब सबै उपत्यका जित्नुपर्‍यो भन्ने सोचले उनको नजर पाटनतर्फ गयो। तर पाटनका तेजनरसिंह मल्लले राज्य छोडेर भक्तपुरतिर भागेपछि विना काटमार ललितपुरमा पनि पृथ्वीले अति सजिलै विजयको झण्डा फहराए। वीरनरसिंहको मित्रता र सहयोगको आदर गर्दै भक्तपुरे राजालाई आत्मसमर्पण गर्न १ वर्षको समय दिए। अन्तमा, शान्तिपूर्ण विजय भयो त्यहाँको पनि।

सम्पूर्ण उपत्यका जितेको खुशियालीमा उनले घर ठडाए। एक ठाउँ हो र, भ्यालीका ४ ठाउँमा ठड्याए! वसन्तपुरमा चैँ झ्याम्मै ९ तलाको दरबार ठडाए। अचेलका फुस्रा घरधनीहरु, जो ३ तले, ४ तले, ५ तले घर छ मेरो भनेर धाक लाउँछन, तिनले सिकून्, नेपालका राष्ट्रनिर्मातासँग… घर भनेको कस्तो र कत्रो बनाउनु पर्दछ भनेर।

यसरी भक्तपुरमा बसेर, अनेक तिकडम गरेर पनि ४ आना जग्गाजमीन जोड्न नसकेका डाँडाघरे पृथ्वीले २८-२९ वर्षपछि पूरै उपत्यका आफ्नो बनाई छाडे। ६ वर्षको उमेरमा बाबा गोरखनाथको गुफामा पुगेर छादेको दहीले पैताला छोएदेखि साँच्चै नै पृथ्वीले टेकेको पृथ्वी पृथ्वीको भयो। र, वर्तमान नेपालका पितामह पृथ्वीनारायण शाहकै लगन र धैर्यतालाई नै देखेर हुनुपर्छ, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले २ सयवर्षपछि लेखेका – उद्देश्य के लिनु, उडी छुनु चन्द्र एक!

xxx

एकदिनको कुरा हो। आफ्नो पौरखले यतिसम्म गर्न सकेकोमा मख्ख परेर, मुसुमुसु हाँस्दै कौसीमा बसी अस्ताइरहेको सूर्य हेरिरहेका थिए। यत्तिकैमा तलबाट आवाज आयो: बाज्या! ओ बाज्या! घरमा कोही हुनुहुन्छ?

झ्याक्नी को आयो यतिबेला!? झनक्क रिस उठ्यो पृथ्वीलाई। शान्तिसँग बसेर तमाखु तान्न पनि दिँदैन।

कौसीको डिलबाट तल हेर्छन त एउटा ठिटो घरी ढोका घरी कौसीतिर हेर्दै रहेछ। पृथ्वीलाई देखेपछि दुई हात जोडेर नमस्कार गर्‍यो। भन्छ – बाज्या, त्यहाँ असनमा सानो पसल छ मेरो। पूर्वमा ईलाम, पश्चिममा गुल्मीबाट ताजा चियाकफी ल्याएर बेच्छु। चिया पिउनी सेरामिक कप पनि बेच्छु म।

तेरो चिया के गरौँ त म? रन्किए पृथ्वी। भैँसीलाई खोले ख्वाउँ?

हैन बाज्या। बाज्याको घरमा डेरा पाइन्छ कि भनेर सोध्न आको। 😂😹

घाँसको सुवास

मान्छेको हात, जीऊ काट्ने हो भने त्यो रुन्छ। तर विरुवाको काट्दा विरुवा रुन्छ त?

सुनसान जंगलमा रूख ढल्दा आवाज आउँछ कि आउँदैन भन्ने प्रश्न जस्तै होला यो प्रश्न पनि।

विरुवा काट्दा निज रोएपनि नरोएपनि विरुवाले गरिरहेका कृयाकलापहरु अनौठा हुन्छन। कसरी र किन गर्छन भन्नेबारे एउटा झारपात लेख यो।

घाँस तथा स्याउला काटेको अनुभव भएका हामी धेरैलाई थाहा छ, घाँस काट्दा एउटा बहुतै मीठो सुवास नाकभित्र छिर्छ। घाँस काटेका तुलनामा रूखबाट स्याउला झार्दा यो वासना शायद अलि कम होला, तर वासना त हुन्छ नै। अझ सिमसिम पानी पर्दाखेरी काट्या छ भने त ओहोहोहो! त्यो वासनाले पूरै इलाका सुगन्धित बनाउँदछ। [[स्याउलाको ठूलै भारी बोक्न पर्‍या छ भने त्यो सुवाससँग हाइहेलो गर्दै, बोझ बिर्सँदै पाखाबाट घरसम्म आउँथे म।]] घाँस-रुख-विरुवाले काटिँदा उत्पादन गर्ने यो मीठो वासना के हो? र किन त?

हामी मान्छेलाई कसैले चक्कु-कर्द हान्यो भने प्रतिरोधमा हात र लात हान्छौ त्यो प्रहारकर्तालाई। यो गर्न नसके मुखबाट ‘गुहार’ सम्म निस्केला, वरिपरि भएका कसैले सुनेर सहयोग गर्लान कि भन्ने आशमा। घाँसमा पनि कुरो यै हो। तर घाँसले आफूलाई काट्नेमाथि लात मार्न सक्दैन। न त कराउन नै सक्छ सहयोगका लागि। के चैँ गर्छ त भन्दा, ‘काट्नेले काटिसक्यो, योबारे केही गर्न सकिन्न। तर भविष्यमा आइपर्ने जोखिमबाट बच्छु’ भन्ने सोच्छ। अनि उचित कदम चाल्दछ।

विरुवाले काटिँदाका बेला अंग्रेजीमा volatile organic compounds अथवा secondary metabolites भनिने रसायनहरु उत्पादन गर्दछ। यी रसायनहरु बहुउपयोगी हुन्छन – भन्नाले, चोटपटक नलाग्दा पनि विरुवाले यिनको प्रयोग आन्तरिक रुपमा गरिरहेको हुन्छ – जसमध्ये एउटा मुख्य चाहिँ प्रतिरक्षा/सुरक्षाका लागि हो। जस्तो, तीतेपातीको गन्ध (कतिलाई गन्हाउला तर मलाई चैँ मीठो लाग्छ यसको वासना) सुँघेपछि गाई-बाख्राले यो खाएनन् भने तीतेपातीको ज्यान जोगियो; ज्यान जोगिएपछि यसले समागमका कार्यक्रमहरु गरेर आफ्नो बीऊ जोगाउन पायो। तर सबै विरुवाले यसरी बाह्य गन्ध उत्पादन गर्दैनन्। कुनै घाँस या स्याउलाका पातहरु नचपाइञ्जेल यी रसायन बाहिर निस्कनन्। जब चपाइन्छन्, तब ती रसायन गाईवस्तुको जीब्रोमा पर्दछन र स्वाद मन नपरेर तिनले थूकिदिन्छन ती पात। डाम्नाले कुनै घाँस खाने कुनै नखाने, कुनै स्याउलाको बोक्रैसमेत खाने तर अरुमा चैँ मुत्ने यै भएर हो। काटिइसकेपछि, टाट्नामा हालिसकेपछि, र वस्तुको मुखमा परेपछि मात्र रसायन निकाल्नु मूर्खता जस्तो देखिएला। तर हैन, रुख-विरुको कुटिल चाल अर्कै हुन्छ। गाईवस्तुले स्याउला नखाएपछि दु:ख गरेर रुख किन चढ्नु, किन भारी बोकेर घरसम्म ल्याउनु! त्यसैले अर्कोचोटि पाखातिर जाँदा पशुपालकले त्यो रुखको स्याउला झार्दैन, र फलस्वरुप त्यो रुखले पनि शान्तिसँग बाँच्न पाउँछ। यस्तो कर्कट चाल गँगटोले नि चाल्दैन होला! 😀  अनि, जबसम्म त्यो मान्छेले आफूले सिकेको कुरा अरुलाई (छोराबुहारी, छिमेक, आदि) जानकारी गराइरहन्छ, तबसम्म त्यो रुखle (या घाँस) निर्वाध बाँचिरहन पाउँछ। स्याला २ मिनेट सोच्ने हो भने मान्छे तथा पशुभन्दा रुख-विरुवाहरु धेरै नै बुद्धिमान भएको सत्य उजागर हुन्छ!

काटिँदा (या गाईले खाँदा या किराफट्याङ्ग्राले चपाउँदा) निस्कने रसायनले रुख तथा रुखका छिमेकको बचाऊ गर्ने कुरो गरियो। साथसाथे यी रसायनहरुले राम्रा (beneficial) किराहरु पनि आकर्षित गर्दछन भन्ने पनि पुष्टि भएको छ। जब दु:ख दिने किराहरुले रुख-विरुवाको पात चपाउन थाल्छन, तब बोटहरुले यी रसायनहरुको उत्पादन गर्दछन र राम्रा किराहरु आफूतिर आकर्षित गर्दछन। यी राम्रा किराहरु प्रायजसो ती झ्यास किराहरुको हाकिम (predator) हुन्छन, र तिनलाई खाइदिन्छन। यसरी आफूले नसके पनि घुमाउरो बाटोको सहयोग लिएर विरुवाले आफ्नो सुरक्षा गर्दछ। जनावरहरुले जस्तो भागेर, कराएर, प्रतिरोध गरेर तत्काल मुक्ति पाउन नसके पनि रुख-विरुवाहरुले आफ्नै किसिमले आफ्नो सुरक्षा गर्दछन। आफूमा लागेको घाउ-चोटपटकको उपचार पनि यिनले आफैँ गर्दछन। त्यसैले पनि यिनीहरु साह्रै कुशल र शालीन जीवहरु हुन।

माथि लेखेको रुख विद्वान हुने कुरा हाम्रा खोष्टे विद्वानहरुलाई नपच्ला। खोष्टे विद्वानहरुलाई के थाहा छैन भने रुख-विरुवाहरु पृथ्वीको सबैभन्दा पुराना प्रजातिहरुमा पर्दछन। केही सूक्ष्म जीवहरु (जस्तै ब्याक्टेरिया) पनि परापूर्व कालदेखि बाँच्दै आएका छन। तर complex organisms को कुरा गर्ने हो भने रुख-विरुवाहरु अग्रपंक्तिमा आउँछन। सयौँ-हजारौँ वर्षसम्म बाँचिरहन बुद्धि चाहिन्छ, दूरदर्शिता चाहिन्छ। रूख काट्न मान्छे गयो भने रुखले बन्दूक निकालेर मान्छेलाई मार्दैन। या कुनै किराले रुख खोक्रो पार्‍यो भने किरा मार्न भनेर आफूलाई उखलेर फाल्दैन। के गर्छ त भन्दा पहिलो शुरुमा सकेसम्म आफूलाई बचाउने प्रयास गर्दछ, माथि भनेको रसायनहरु उत्पादन गरेर। र साथसाथै, यो कुरा पढेर धेरैलाई ताज्जुब लाग्ला, आफ्ना साथीहरु बाँचून् भनेर उक्त रसायनहरु छिमेकमा पुग्नेगरी उत्पादन गर्दछ। रुख-विरुवाहरुले उत्पादन गर्नी ती मेटाबोलाइटमध्ये केही छन (अहिले सम्झेको jasmonic acid, ethylene) जो तापक्रम अलि धेरै हुने बित्तिकै हावासँग मिल्दछन (volatile – के भन्छन नेपालीमा?) र वरपर रहेका रुख-विरुवाहरुलाई खतराको सूचना दिन्छन। यसरी आफूमात्र नभएर छिमेकीको पनि ख्याल गर्ने भएकैले होला रूख-विरुवाहरुको लामो आयु भएको। मान्छेको जात सिद्धिएर गएको लाखौँ वर्षहरुपछि पनि रुख-विरुवाहरु नरहलान भन्न सकिन्न। केही वैज्ञानिकहरुको त के पनि धारणा छ भने, रुखको दिमागको ((दिमाग भनेर मेटाफिजिकल सेन्समा भनेका होलान)) चित्रण/कलपना गर्ने औकात मान्छेको दिमागसँग छैन। हाम्रो दिमागले ३ डाइमेन्सनभन्दा परको कुरा बुझ्दैन अरे, त्यसैले रुखको दिमाग कस्तो हुन्छ भनेर बुझ्न सक्ने हाम्रो क्षमताको विकास भैसकेको छैन रे। यस्तो याब्स्ट्रयाक्ट र फिलोसोफिकल त के होला र तर पनि सोच्न बाध्य चैँ बनाउँछ एकछिन।

अर्कोपटक घाँस काट्दा या फूल चुँड्दा या स्याउला झार्दा कुनै मीठो वासना नाकमा पर्‍यो भने बुझ्नोस् कि विरुवा रोइरहेको छैन। उल्टै, तपाईँविरुद्ध आफ्ना साथीहरुलाई कुरा लाइरहेको छ, यो दानव हो भनेर! ;))

थ्योरी अफ चाकोटिभिटी

 

आइएस्सी दोश्रो वर्षको कुरा हुनुपर्छ, चावहिलले भन्यो – निउटन गलत थियो।

निउटनको गुरुत्वाकर्षणलाई चुनौति दिँदै संसारभरका सयौँ, शायद हजारौँ, ले आ-आफ्ना विचार र तर्क प्रस्तुत गरेका छन। हाम्रै नेपाली वैज्ञानिकहरुले पनि गरेका छन। निचोरे ओठबाट दूध निस्कने उमेरका बालख हुन या कपाल आधा फूलेका प्रौढहरु, बेलाबेलामा निउटनलाई हाँक दिएर पत्रिकामा छापिइरहन्छन। हामीलाई मनोरञ्जन दिइरनहन्छन। जय होस् यिनको।

(हरेक वैज्ञानिक शोध, निष्कर्ष, तर्क आदिलाई चुनौति दिन पाइन्छ। चुनौति सफल भएमा पहिलेदेखि मानी आएका नियमहरु फेरिन्छन पनि। लडकीको उमेरजस्तो थोडी हो र नफेरिने…! )

त कुरा के भने, निउटनलाई चुनौति दिने शूरवीर खुद हाम्रै कक्षामा रहेछ; डेढ वर्षसम्म पत्तै पाइएन।

हँ? के आधारमा भन्छौ तिमी? – जनकपुरले सोध्या जस्तो लाग्छ। तिमी मुजीले हिजो गाँजा बढी तान्या थ्यौ कि के?

चावहिलले सटीक जवाफ दिएको थ्यो: बाल! तिमी सबै जाँठाहरु बिहान उठेर देउतालाई नमस्ते गर्छौ कि चाकलाई हेलो भन्छौ? दुनियाँ ग्राभिटीले होइन चाकोटिभिटीले चल्छ।

उसको मुख्य तर्क थियो: निउटनको ग्राभिटीले सबै कुरालाई तल तान्ला तर सबै कुरालाई तल तानिरहने र राखिरहने चाकोटिभिटीले हो। ग्राभिटीले तानेर र अडाएर मात्रै हुने हो भने बस्न किन पर्थ्यो! तिमीहरु १० मिनेट हिँडेपछि थाकेर बसौँ भन्छौ… १० मिनेट बसेर गाह्रो भो, अब हिँडौ भनेर कहिल्यै भन्छौ?

जे भन्यो सही भन्यो भन्ने लागिहाल्यो तुरुन्तै। साँच्चै नै, हाम्रो दैनिक कर्म-साधना-दौडधुप सबेरै उठेर चाकको आराधनाबाट शुरु भई राति खाटमा चाक बिसाएपछि मात्र सकिन्छ।

  • सबेरै उठ्दा पहिले चाकमा जीऊ अड्याइन्छ, अनि मात्र जीऊ ठडाइन्छ। हो कि होइन? त्यसैगरी, दिनको अन्त्य गर्दा पनि खाटमा पहिला चाक अडाइन्छ, अनि जीऊ लडाइन्छ। पूरै जीऊ तेर्साएर खाटमा हामफालिन्न।
  • चर्पीमा जे जे घटना घट्छन, चाक तथा चाककेन्द्रित अंगहरुले नै गरेर हो।
  • खानलाई बस्नैपरो त्यसपछि। काठको पिर्कामा होस् या खोस्टाको चट्टी या वनकर जसरी (लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका शब्दहरु) डाइनिङ टेबलमा तुन्द्रुङ्ग गोडा झुण्डाएरै किन नहोस्, चाक नअडीकन भातको सिता हामी कोही निल्दैनौँ।
  • अनि त्यहाँबाट पढ्न जाँन वा काममा जान जता हिँडे पनि बसमा सीट पाउन झ्यालबाट झोला घुसाएर सिट रिजाप गर्छौँ। यो तरिकाले काम गरेन वा अन्य कारणले सीट पाइएन तर लामो खाले सीट भको बस परो भने छेउमा चुसुक्क चाक अडाएर बस्छौँ पनि। अझ डाइबरको छेउको ईन्जिनको तातो आउने डिब्बामा बस्न पाए त झनै गजब! जे गर्छौँ, चाककै सुविस्ताको लागि गर्छौँ। लामो दूरीको बसमा पाए सीट, नपाए मुढा, त्यो नि नपाए भुइँमा बोरा ओछ्याएरै भए नि कति चोटि ओहोरो दोहोर गरियो, त्यसको लेखाजोखा गर्दा नि प्रमाणित हुन्छ कि ग्राभिटी भन्दा हामी स्वयं सबैको जीउको चाकोटिभिटी शक्तिशाली हुन्छ।
  • बसकै कुरा गर्दा माइक्रोको कुरा छुटाउन भएन। २ जनाको ‘साविक’ सीटमा ५ जना मजैले अटाइदिने खलेहरुलाई सलाम त छँदै छ। तर त्यस्तो सीटमा चाकको एक चौँथाइले पनि सीट नछोला, तैपनि अडिन्छ कि त भनेर चाक बसाउने हामी सबै पनि महान हौँ।
  • स्कूलमा बेञ्च, अफिसमा कुर्सी, पार्कमा घाँस, सडकमा रेलिङ, आदि सबले चाकै हो थाम्ने। स्याला दिमाग महत्वपूर्ण हुन्थ्यो भने हामी भारी टाउको/दिमागलाई बसाउँथ्यौँ होला… तर चाकै तेर्सिन्छ सबैतिर।

स्कूलको बेञ्च र चाकोटिभिटीको कुरा गर्दा जुज्दाइकृत एउटा प्रसङ्ग उल्लेख गर्नुपर्ने हुन्छ। हामी ९ बाट १० कक्षामा जाँदा स्कूलको बेञ्च फेरिदिए। १००% काठले बनेका पुरानाबाट फलेक काठका तर फ्रेम फलामले बनेका बिल्कुल नयाँ बेञ्च-डेस्कहरु। खासै गुनासो त गरिएन शुरुको २-४ दिन। नयाँ बेञ्च पाएर हामी सबै दङ्ग थ्यौँ। पुराना साना बेञ्चहरु अलि साना साइजका भएर घुँडा ठोक्किन्थे; कहिलेकाहिँ मक्किएर भाँच्चिन्थे। नयाँ बेञ्चलाई यो अर्थमा नि स्वागत गरियो कि यी नयाँ, बलिया, र फराकिला थिए। तर मेरो खुशी धेरै टिकेन। कर्मीले स्कूलको हेडमास्टरलाई नयाँ काठ भिडाएछ हेर्नोस्। हाम्रा बाउहेरलाई ठग्न खप्पीस हेडसरजीलाई कर्मीले नयाँ, राम्रो काठ भनेर लुट्पुटाइदिएको हुनुपर्छ। नयाँ भन्नाले केही हप्ताअघि मात्र काटिएका जस्ता लाग्ने चिसा र रसिला फलेकहरु। मेरा चाक तथा पेट अलि ‘सेन्सिटिभ’ फेरि पहिलेदेखि नै। चिसोले छोयो कि नरेन्द्र मोदी विदेश गएभन्दा धेरै चर्पी जान पर्ने हुन्थ्यो। बहुत पीडा भयो नि केही दिन त। जुत्ता खोलेर बेञ्चमा राखेर तीमाथि चाक बसालेर पनि गुजारा चलाइयो केही दिन। तर यो उपाय सष्टेनेबल नहुने देखेकाले अर्को हप्तादेखि घरा’ट चकटी बोकेर आइयो जो। जिबाले किनेका हाप दर्जन नयाँ चकटीमा एउटा सधैँ स्कूल बोकेर गएँ म एसएलसीका लागि विदा नभएसम्म। विद्या ढाँट्या हैन। मास्टरले नदेखेका हैनन्, फिस्स हाँसे, तर कार्वाही गरेनन्। यसरी चाकोटिभिटीले निम्त्याएको गम्भीर परिस्थितिको समाधान कुटिलतापूर्वक गरियो।

  • ग्राभिटेशनल पुलभन्दा शक्तिशाली चाकोटेशनल पुल हो। कुइन्सले थाहा पाएरै गाएका हुन: फ्याट बटम्ड गल्स, यु मेक द रकिङ वर्लड गो राउन्ड! पृथ्वी घुम्न ग्राभिटी चाहिन्न भनेर यसरी प्रमाणित हुन्छ।
  • हाम्रो शरीरको बनौट हेर्ने हो भने पनि अधिकांश समय बसेर काम गर्नका लागि बनाइएको जस्तो लाग्छ। बस्दाखेरी ठडिएर बस्नलाई नै भनेर, र यसरी बस्दा गह्रुँगो टाउको थाम्नका लागि भनेर मेरुदण्ड छ। र बसेको बेलामा सारा जीऊको भागको बोझ थाम्नलाई बनेका २ चुच्चा हड्डीलाई ‘सफ्ट ल्याण्डिङ’ दिने चाक (मांशपेशी) ले हो।
  • लौ न, भनौँ नै त भने, निउटनले ग्राभिटी पत्ता लाउनुमा चाकोटिभिटीको ठूलो देन छ। यो कुरा धेरैलाई थाहा छैन। तर सोचौँ, चाक नहुँदो हो या चाकोटिभिटीको अस्तित्व नहुँदो हो त के उनी त्यो स्याउको रुख मुनि बस्न पुग्थे/सक्थे होलान?? त्यसो नहुँदा ग्राभिटी उनीबाट परिभाषित हुने सम्भावना अति नै क्षीण हुन पुग्थ्यो।
  • तपाईँले अहिले यो पढिरहँदा पनि चाकोटिभिटी लागेको छ भन्नेमा जुज्दाइ ९९% विश्वस्त छ।

त्यसैले सक्दो शेयर गरेर चाकोटिभिटीबारे सबैलाई सुसूचित बनाऔँ। चाकोटिभिटीलाई राम्ररी चिनौँ र आउनुहोस्, चाकलाई माया गरौँ।  🙂

र, चाकोटिभिटीका प्रत्युदपादक श्री चावहिल सोल्टीलाई उचित पहिचान र सम्मानको व्यवस्थाको लागि पहल गर्न सरकारलाई दवाब दिऔँ।  😉

मरेका मान्छेको माया लाग्दैन

 

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

बुखेनवाल्ड यातना केन्द्र

कसैको कतै मृत्यु भएमा सामाजिक सञ्जालमा RIP (rest in peace) सन्देशहरु बगरमा बालुवाको संख्या भन्दा धेरै देखिन थाल्छन। मरेका मान्छेसँग नाता नभए पनि, कतैबाट केही चिनापर्ची नभएपनि केवल ‘मानवताका नाममा’ समवेदनाहरु पोखिन्छन। मलाई यस्ता समवेदनाहरु सस्ता लाग्छन। कृत्रिम लाग्छन। र मलाई थाहा छ, यो विचार बोक्ने म एक्लो हैन। अल्पमतमा परूँला, तर एक्लो चाहिँ पक्कै हैन।

कोही एक मान्छे हुँदैमा र त्यो एक मान्छे मर्दैमा त्यो अज्ञात मान्छेप्रति सहानुभूति राख्नैपर्छ भन्ने मलाई लाग्दैन। हुन त मान्छेले मान्छेप्रति ‘मानवता’ देखाउनुका पछाडि हाम्रो (मानव जातिको) दुःख-संघर्षको इतिहास प्रमुख कारण हो भनिन्छ। खास कारण के हो आफ्नै ठाउँमा होला, तर मरेका मान्छेप्रति देखाइने माया, सद्भाव, आदर साह्रै अप्राकृतिक लाग्छन। किनभने यी ‘हृदयदेखि उम्रेका सद्भावका टुसा’ अरु बेला – भन्नाले अरु प्राणीको दु:खमा – ज्यादै कम मात्र देखिन्छन। कसैले सोध्दैन थालमा मगमगाउँदो मासको दाल पछाडिको कथा; कसैलाई वास्ता छैन कुकरमा सिठ्ठी हानिरहेको खसीको आँसु; र कसैले बुझ्ने प्रयास गर्दैन त्यो १० डल्ला मःमः का यात्रा-वृत्तान्त।

मान्छे भएपछि अरु पशु तथा प्राणीको किन मतलब किन राखिरहन पर्‍यो र? भन्लान।

मेरो उत्तरः शिकारको खोजीमा दिनभर अरुसँग जुझेर राति सिमेन्टको ओडारमा ओत लाग्ने के पशु नै हैन?

(रुञ्चे-रूञ्चे हुन लागेछ, प्रसङ्ग फेरौँ होला।)

xxx

२००९ को मे महिनामा जर्मनीको दक्षिणतिर पर्ने वाइमार (Weimar) शहरको बुखेनवाल्ड (Buchenwald) कन्सनट्रेसन क्याम्प घुम्न जाने मौका मिलेको थियो। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो जर्मनीको सबैभन्दा ठूलो यातना केन्द्र रहेछ। कैदीहरु राख्ने घरका अवशेष देखेँ; कैदी हेर्न बनाइएका सेन्ट्री टावर (अझै पनि सुरक्षित) देखेँ; कैदीहरुलाई राख्ने जेलका कोठी र कोठीमा फलामका नेल देखेँ। मानवताको इतिहासमा कलंकित कृत्यहरुलाई दर्जा दिने हो भने हिटलरका यातना गृहमा हुने गतिविधिहरुले शुरुतिरै ठाउँ लिन्छन, पक्कै पनि। लाखौँ मान्छेलाई किरा-फट्याङ्ग्राहरुझैँ मारिएको ठाउँमा पुगेर ती घटनाहरु सम्झने प्रयास गरेँ। तर सकिनँ।

जेलको कोरिडोर

जेलको कोरिडोर

न त आङ सिरिङ्ग भयो, न मर्नेहरुप्रति माया जाग्यो मनमा न दुःख नै लाग्यो। सँगै गएकी साथी (अमेरिकी) चाहिँ सुँक्कसुँक्क गर्दै थिइ। मलाई किन उसलाई जस्तो भएन भनेर नसोचेको त हैन, तर सोच्दैमा संवेदना नजाग्ने रहेछ। हुन त म ऊजस्तो यूरोपियन मूलको हैन पनि, र उसको जति ‘मानवता’ ममा थिएन होला शायद… तर पनि एक सुक्को दया-माया-ममता-आदर केही जागेन। दिमागले केसम्म चाहिँ स्वीकार्‍यो भने, यो ठाउँ पिशाचहरुले राज्य गरेको ठाउँ हो, जहाँ अबोधहरु विनाकारण मारिए। हाम्रो आफ्नै १० वर्षे द्वन्द्वले १७ हजार दाजुभाइ-दिदीबहिनी मार्दा जति टोलाइएको थियो, जति मन काम्थ्यो (समाचारमा यति मरे र उति लाश भेटिए भन्दा), त्यति त के, त्यसको कुनै अंश पनि अनुभव गरिन यो लाखौँ मान्छेहरुलाई जिउँदै मारिएको ठाउँमा उभिँदा।

जिउँदै मारिएका पनि साना दुःखले हैन रहेछन। एउटा घरको तल्लो, अँध्यारो तलामा पुग्दा देखेँ कि मान्छे (जीवित हुन या मृत) ओसार्ने बडेमानको लिफ्ट। तल्लो तलाबाट खाँदाखाँद मान्छे लिफ्टमा राखेर माथिल्लो तलामा रहेका भट्टीहरुमा मान्छेको दाउरा बालिएको रहेछ। एउटा भट्टीमा दशौँ मान्छे खाँदिए होलान, कति जिउँदै थिए होलान… सबैलाई पोलियो। बल्नेहरु धूवाँ भएर चूल्होको मुखमा छोडेको कालो अँगार अझै देखिन्थ्यो। कति आगोको ज्वालामा, कति निस्सासिएरै मरे होलान। यी कल्पना मनमा खेले। तर विद्यानाश मन कुँडिएन। मानवता हराएको लिस्टमा शायद पहिलै हुन्छु होला, तर साँचो कुरा भन्नपर्दा ‘यहाँ यस्तोसम्म भएको रहेछ, हैट’ बाहेक अरु संवेदना पलाएको जस्तो मलाई लाग्दैन।

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे ओसार्ने गाडा

मान्छे पोल्ने चूल्हो

मान्छे पोल्ने चूल्हो

यो लेखिरहँदा आइएस्सीमा पढेको Reading Between the Lines किताबको एउटा कथाको (नाम याद छैन, तर जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्दाखेरी हजाम पसलमा बसिरहेको मान्छेबारे हो कि जस्तो लाग्छ) एउटा लाइन सम्झन्छु, जसको अर्थ मोटामोटी यस्तो हुन्छः अन्त चल्दै गरेको द्वन्द्वको हिंसा आफू बसेको ठाउँमा आइपुग्दैन भने, त्यो द्वन्द्वको मतलब हुन्न (या यस्तै केही… lack of violence बारे)। यही पो हो कि मेरो समस्या? के त्यो लाइनले त्यस्तो ठूलो प्रभाव पारेको हो र ममाथि कि हाम्रो इतिहासमा घटेको यो बर्बर घटनाप्रति मेरो शून्यसंवेदना?

पोहोरै पनि जर्मनीको उत्तरतिर अवस्थित Bergen-Belsen यातना केन्द्रमा पुगेको थिएँ। बन्दीहरुको संख्याअनुसार यो चाहिँ जर्मनीको पाचौँ ठूलो यातना केन्द्र थियो। यहाँको केन्द्र अहिले म्यूजियमको रुपमा बढी चल्दो रहेछ। पुराना भग्नावशेषहरु, पर्खालहरु लगभग रहेनछन भन्दा पनि हुन्छ। यहाँको डुलाइ पनि उस्तै रह्यो। टुरिष्ट बनेर गइयो, यताउता ट्वाल्ल परेर हेरियो, केही थान फोटा खिचियो, र घरतिरको बाटो तताइयो। म्यूजियममा राखिएका धेरै कहालीलाग्दा कुराहरु – कैदीका मैला लुगा जसमध्ये धेरैमा रगतमा टाटा देखिन्थे; कैदीका टुथब्रश, चप्पल, तासका पत्तीहरु; सिपाहीहरुले प्रयोग गर्ने हेल्मेट, बन्दूक, गोलीका खोका; कंकाल जस्ता देखिने मानिसहरु जसमध्ये ससाना बच्चाहरु पनि; र श्यामश्वेत फोटाहरु जुन हेर्दै हरर फिल्मबाट झिकिएका जस्ता लाग्ने….. – यी सबै देखियो, र पनि खै किनकिन खासै दुःख-त्रास-करूणा केही जागेन। यस्ता ठाउँमा पुगेपछि आँशु बग्नुपर्थ्यो वा शिर झुक्नुपर्थ्यो वा मन भारी हुनुपर्थ्यो वा यस्तै केही….?? तर मेरो भएन। ‘मरेछन, ज्या’ सम्म पनि भएन।

कैदीका व्यक्तिगत सामान

कैदीका व्यक्तिगत सामान

मैले यी सबै कुरा यहाँ लेख्दा कुनै ठूलै पुरुषार्थ गरेँ भनेर घमण्डले फुलेर लेखिरहेको पनि छैन। तर वरपर हेर्दा लगभग अरु सबैले अनुभव गर्ने कुरा मैले किन गरिरहेको छैन भनेर यसो सोचील्याएको मात्र हो। मैले भनेँ नि शुरुतिरै – म आफूले यस्तो अनुभव नगर्ने भएकोले नै होला, अरुले यस्तो अनुभव गरेको देख्दा, अरु मर्दा दुःख व्यक्त गर्दा साह्रै स्वाङपारे लाग्छ (हजारौँ मार्नेले लुम्बिनी गएजस्तै; आफूले स्कूल खरानी पारेर संस्कृतका श्लोक हाल्नेजस्तै)। अहिले पनि, हाम्रै खुद देशमा, बाँच्दै सास्ती पाउनेहरु असंख्या छन; सास्तीका कारणहरु हजारौँ छन। तर धेरैको विवेक त्यता जाँदैन। तर जब बेला घर्किन्छ र ज्यान सुस्ताउँछ, अनि RIP का बाढी देखिन्छन; कसको दोष हो भनेर पहिल्याउन विद्वानहरु उफ्रिन्छन। खहरेको बाढीझैँ एकैछिनमा आउने-जाने यस्ता उफ्राइ उस्तै लाग्छन भने, म के गरुँ!?!  प्रतिक्रिया दिन मात्र बसेका चरम प्रतिक्रियावादीहरुको यस्तो बानीले अति नै दिगमिग हुन्छु म चाहिँ।

xxx

मरेकाप्रति किन माया लाग्दैन? ‍लाग्नैपर्ने हो र?

जन्मिन्छ भने पक्कै मर्छ, कारण जे होस्। आफ्नो परिवार र साथीभाइको मृत्यु भएमा केही क्षण दु:ख लाग्नु स्वाभाविक हो। केही समय बिताइएको निर्जीव वस्तुसँग त छुट्टिँदा माया लाग्छ भने जीवित बाबुआमा, मामामाइजु, साथी, छिमेकी, आदि मरेर जाँदा मनमा अनेकन भावनाहरु आउनु अनौठो भएन। तर यिनकै मृत्युमा पनि मेरो सन्तापले मरेर गएका प्रियजनहरु वैकुण्ठ पुग्छन भन्ने मलाई लाग्दैन… नचिनेकाहरुको त कुरै परको भो। मेरा RIP र ‘उहाँ अति महान हुनुहुन्थ्यो’ सुनेर मरिसकेकाहरुले आनन्द मान्दछन भन्ने पनि लाग्दैन। मरेपछि सबै अन्धकार हुन्छ भने मैले केही भनेर वा गरेर केही फरक पर्ने हैन। वा, मरेपछि अन्धकार हुँदैन र आत्मा बाँचिरहन्छ भनेर एकछिनलाई मानिलिने हो भने पनि मभन्दा बढी त मर्नेकै परिवार तथा साथीहरुको शुभचिन्तन बढी प्रभावकारी हुन्छ होला। यसर्थमा अरुलाई देखाउनका खातिर के मेरो मनमा मैले चिन्दै नचिनेको मानिसको लागि माया छ भनेर म स्वाङ पार्दै हिडूँ?

नेल्सन मन्डेला वा मुहम्मद अली वा भैपरी आएमा डा. गोविन्द केसी… जोसुकै मरेका हुन, घरमा पालेको १३ वर्षे कुकुर ४ वर्षअघि मर्दा जति दु:ख अरु कोही मर्दा पनि लागेको छैन।